Điều phối thu gom rác đô thị là việc sắp xếp hàng trăm chiếc xe đẩy tay, xe ép rác, xe tải sao cho mỗi ngày toàn bộ rác của thành phố rời khỏi khu dân cư đúng giờ, đi qua các điểm tập kết và trạm trung chuyển rồi tới nơi xử lý, mà không làm tắc đường hay đánh thức cả khu phố. Người điều phối phải cân cùng lúc ba thứ: tuyến xe chạy, giờ được phép chạy, và sức chứa của từng mắt xích trong chuỗi. Đây là một trong những bài toán điều phối lớn nhất của đô thị mà người dân chỉ để ý khi nó trục trặc.
Chuỗi đường đi của một túi rác
Từ lúc một túi rác rời tay người dân cho tới lúc đến bãi chôn lấp hay nhà máy xử lý, nó thường đi qua nhiều chặng. Mỗi chặng do một loại phương tiện, một nhóm người phụ trách, và chỗ nối giữa các chặng là chỗ dễ kẹt nhất.
| Chặng | Phương tiện | Điểm cần điều phối |
|---|---|---|
| Thu từ hộ dân, cửa hàng | Xe đẩy tay, xe ba gác, xe ép nhỏ chạy vào hẻm | Giờ thu cố định để người dân biết khi nào bỏ rác |
| Điểm tập kết, điểm hẹn | Xe đẩy chờ xe ép tới lấy | Xe ép tới đúng giờ, không để rác nằm lâu trên vỉa hè |
| Thu bằng xe ép | Xe ép rác chạy theo tuyến | Tuyến, thứ tự điểm dừng, khung giờ được phép chạy trong nội đô |
| Trạm trung chuyển | Xe ép đổ vào, rác được nén vào xe lớn hoặc thùng kín | Hàng chờ xe ở cổng trạm, giờ hoạt động, mùi và nước rỉ |
| Vận chuyển tới nơi xử lý | Xe tải lớn, xe chở container | Đi đường dài ngoài giờ cao điểm, lịch tiếp nhận của khu xử lý |
Người điều phối không thể tối ưu từng chặng riêng lẻ. Nếu xe ép thu nhanh mà trạm trung chuyển không kịp tiếp nhận, xe sẽ đứng xếp hàng ở cổng trạm. Nếu trạm chạy tốt nhưng khu xử lý đóng cửa vì sự cố, rác ứ lại ở trạm. Một chỗ tắc truyền ngược về cả chuỗi, và cuối cùng hiện ra ở chỗ người dân thấy được: đống rác chưa được lấy ở đầu ngõ.
Giờ chạy: tránh giờ cao điểm, tránh giờ ngủ
Ở nhiều đô thị Việt Nam, thu gom rác tập trung vào buổi tối và đêm, khi đường bớt xe và xe tải lớn được phép vào nội đô. Đây là một sự đánh đổi:
- Thu ban ngày thì đường đông, xe ép dừng giữa phố gây tắc, mùi và nước rỉ ảnh hưởng người đi đường.
- Thu buổi tối thì người dân đi làm về mới bỏ rác, khối lượng nhiều nhất; nhưng đường vẫn còn đông.
- Thu nửa đêm thì đường thông, xe chạy nhanh; nhưng tiếng xe ép, tiếng thùng va vào thành xe đánh thức người ngủ.
Lịch thu vì vậy được chia theo từng khu: phố thương mại có giờ khác khu dân cư, chợ có giờ riêng sau khi tan chợ, trường học và bệnh viện có giờ riêng. Người điều phối phải giữ lịch ổn định, vì một khi người dân đã quen bỏ rác lúc bảy giờ tối, thay đổi giờ thu là rác sẽ nằm ngoài đường lâu hơn.
Lập tuyến: bài toán của người hiểu phố
Lập tuyến thu gom nghe như một bài toán máy tính, và đúng là các phần mềm định tuyến có thể giúp. Nhưng tuyến tốt thường dựa nhiều vào hiểu biết thực địa:
- Đường nào xe ép vào được. Hẻm nhỏ chỉ vừa xe đẩy, ngõ có cổng chào thấp, cầu có giới hạn tải trọng.
- Đường một chiều và giờ cấm tải. Tuyến đi được buổi tối có thể không đi được buổi chiều.
- Bên nào của đường. Trên phố đông, đi một vòng để thu hết một bên đường rồi quay lại thu bên kia an toàn hơn để công nhân băng qua giữa dòng xe.
- Lượng rác theo mùa. Dịp Tết, lượng rác tăng vọt; mùa trái cây, chợ đầu mối thải ra nhiều hơn hẳn; sau bão là cành cây, đồ đạc hỏng.
- Sức chứa xe. Xe ép đầy giữa tuyến phải chạy về trạm rồi quay lại, nên thứ tự điểm dừng phải tính sao cho xe đầy đúng lúc gần trạm.
Nhiều đơn vị môi trường đô thị hiện gắn định vị cho xe thu gom, theo dõi trên màn hình ở trung tâm điều hành. Người điều phối thấy xe nào đang trễ tuyến, xe nào hỏng giữa đường, để điều xe khác tới bù trước khi rác kịp ứ.
Trạm trung chuyển: nút cổ chai cần được điều tiết
Trạm trung chuyển là nơi xe ép nhỏ đổ rác để rác được nén vào xe lớn hoặc thùng chứa kín, chở đi xa. Vai trò của nó là tiết kiệm: một xe lớn chạy đường dài thay cho nhiều xe nhỏ, để xe nhỏ quay lại phố thu tiếp.
Nhưng trạm cũng là nút cổ chai. Nếu nhiều xe ép tới cùng một lúc, xe phải xếp hàng ở cổng, có khi tràn ra đường. Người điều phối giãn giờ tới trạm của các tuyến, và theo dõi số xe đang chờ để điều bớt xe sang trạm khác khi cần. Trạm đặt gần khu dân cư còn phải lo mùi, tiếng ồn và nước rỉ rác, nên giờ hoạt động thường bị giới hạn.
Những cách làm khác trên thế giới
Hút rác bằng đường ống
Một số khu đô thị dùng hệ thống thu gom bằng khí nén: người dân bỏ rác vào cửa nạp, rác được hút qua mạng ống ngầm về một trạm tập trung, không cần xe đi vào từng phố. Khu Roosevelt Island ở New York dùng hệ thống như vậy từ giữa thập niên 1970 và thường được nhắc như một ví dụ sớm. Chi phí xây dựng cao nên hệ thống này hay gặp ở khu đô thị mới xây cùng lúc với hạ tầng.
Thùng có cảm biến đầy
Một số thành phố gắn cảm biến vào thùng rác công cộng hoặc thùng lớn ở khu dân cư để báo mức đầy. Xe chỉ tới khi thùng sắp đầy, thay vì đi theo lịch cố định. Cách này hợp với thùng công cộng ở công viên, bãi biển, nơi lượng rác dao động mạnh theo ngày nghỉ và thời tiết.
Tính phí theo lượng rác
Một số nước như Hàn Quốc, Nhật Bản yêu cầu người dân dùng túi đựng rác bán theo quy định hoặc trả phí theo khối lượng rác thải ra. Lượng rác ít đi và dễ dự báo hơn, nhờ đó việc lập tuyến, lập lịch thu gom cũng ổn định hơn.
Ở Việt Nam: phân loại tại nguồn thay đổi việc điều phối
Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phân loại chất thải rắn sinh hoạt thành các nhóm, trong đó có chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế, chất thải thực phẩm và chất thải rắn sinh hoạt khác, và đặt mục tiêu thu phí theo khối lượng hoặc thể tích. Cách thực hiện cụ thể do từng địa phương hướng dẫn.
Với người điều phối, phân loại tại nguồn nghĩa là không còn một dòng rác mà là nhiều dòng. Mỗi dòng có thể cần xe riêng, giờ thu riêng, điểm đến riêng: rác thực phẩm cần thu thường xuyên vì nhanh phân huỷ, rác tái chế có thể thu thưa hơn. Nếu xe thu chung một chuyến mà đổ chung một chỗ, công sức phân loại của người dân mất trắng và niềm tin cũng mất theo. Vì vậy chuyện phân loại thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào khâu điều phối phía sau.
Người dân giúp được gì
- Bỏ rác đúng giờ, đúng điểm. Rác bỏ sau khi xe đã qua sẽ nằm ngoài đường cả ngày, thu hút chuột và làm bẩn hè phố.
- Buộc kín túi, tách riêng vật sắc nhọn. Mảnh thuỷ tinh, đinh, dao hỏng gói riêng, ghi chú bên ngoài để bảo vệ công nhân.
- Không đậu xe chắn lối xe thu gom ở đầu hẻm, điểm tập kết vào giờ thu.
- Hỏi lịch riêng cho rác cồng kềnh. Tủ, nệm, cành cây lớn thường có lịch hoặc dịch vụ thu riêng; bỏ chung với rác thường làm xe ép không thu được.
- Nhường đường khi gặp xe thu gom ban đêm. Công nhân thường làm việc ngay trên lòng đường, trong ánh sáng yếu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xe rác thường chạy vào buổi tối và ban đêm?
Vì lúc đó đường bớt xe, xe ép và xe tải lớn được phép vào nội đô, thu gom không gây tắc đường. Đổi lại, tiếng ồn ban đêm ảnh hưởng giấc ngủ, nên lịch thu thường được chia theo từng khu để cân bằng giữa giao thông và người dân.
Trạm trung chuyển rác dùng để làm gì?
Trạm trung chuyển là nơi xe thu gom nhỏ đổ rác để nén vào xe lớn hoặc thùng kín chở đi xa. Nhờ vậy xe nhỏ không phải chạy đường dài tới khu xử lý mà quay lại phố thu tiếp, tiết kiệm thời gian và nhiên liệu.
Bỏ rác sau khi xe đã thu thì sao?
Rác sẽ nằm ngoài đường tới lượt thu sau, có thể cả ngày, thu hút chuột, côn trùng và làm bẩn hè phố. Nên hỏi tổ dân phố hoặc đơn vị thu gom về giờ thu cố định ở khu mình và bỏ rác trước giờ đó.
Hệ thống hút rác bằng đường ống là gì?
Đó là hệ thống thu gom bằng khí nén: rác bỏ vào cửa nạp được hút qua mạng ống ngầm về một trạm tập trung, không cần xe vào từng phố. Hệ thống tốn kém khi xây nên thường gặp ở khu đô thị mới, khu Roosevelt Island ở New York là một ví dụ sớm.
Phân loại rác tại nguồn ảnh hưởng thế nào tới việc thu gom?
Phân loại tạo ra nhiều dòng rác cần thu và chở riêng, có thể với tần suất khác nhau. Nếu khâu thu gom không tách được các dòng này, công sức phân loại của người dân sẽ không có tác dụng, nên điều phối thu gom là mắt xích quyết định.
