Trung tâm điều khiển giao thông làm gì: một ca trực trước tường màn hình

Trung tâm điều khiển giao thông là căn phòng nơi một nhóm người theo dõi camera, máy đếm xe và trạng thái đèn tín hiệu của cả thành phố, rồi can thiệp khi dòng xe có vấn đề: đổi nhịp đèn, báo sự cố cho cảnh sát và cứu hộ, đưa thông tin lên biển báo điện tử và đài phát thanh. Họ không lái xe thay ai, cũng không đứng ở ngã tư. Việc của họ là thấy sớm hơn người đi đường vài phút và dùng mấy phút đó để chuyện nhỏ không biến thành tắc cả khu.

Trong phòng có gì

Thứ đập vào mắt đầu tiên là bức tường màn hình. Một phần chiếu hình từ camera đặt ở nút giao, cầu, hầm. Một phần là bản đồ mạng đường, mỗi đoạn tô màu theo tốc độ xe đo được: xanh là chạy tốt, vàng là chậm, đỏ là đứng. Phần còn lại là sơ đồ các nút đèn, cho biết nút nào đang chạy theo kế hoạch, nút nào mất liên lạc, nút nào đang ở chế độ nháy vàng vì hỏng.

Trước bức tường là các bàn trực. Mỗi người phụ trách một khu vực hoặc một mảng việc. Trên bàn có máy tính điều khiển đèn, máy tính quản lý sự cố, điện thoại và bộ đàm nối với lực lượng ngoài đường.

Dữ liệu đến từ đâu

• Vòng từ dưới mặt đường: cuộn dây chôn dưới lớp nhựa, xe kim loại đi qua làm đổi từ trường, máy biết có xe. Đây là cảm biến lâu đời và phổ biến nhất ở nút đèn.
• Camera phân tích hình ảnh: đếm xe, đo hàng chờ, phát hiện xe dừng bất thường trong hầm hay trên cầu.
• Radar và cảm biến đặt bên đường: đo tốc độ, lưu lượng trên đường cao tốc, đường vành đai.
• Dữ liệu định vị của xe: xe buýt, taxi, xe tải gắn thiết bị giám sát hành trình gửi vị trí liên tục; tốc độ trung bình của chúng cho biết đoạn nào đang chậm.
• Con người: cảnh sát ngoài đường, tài xế gọi về đường dây nóng, đài giao thông nhận tin thính giả. Nhiều sự cố vẫn được biết qua một cuộc gọi trước khi máy kịp báo.

Một ca trực diễn ra thế nào

Nhịp của phòng điều khiển bám theo nhịp đi lại của thành phố. Ở nhiều nơi, một ngày làm việc điển hình có hai đỉnh rõ rệt: sáng đi làm, chiều về. Giữa hai đỉnh là khoảng lặng tương đối, nhưng chính khoảng lặng ấy dành cho bảo trì, sửa đèn hỏng, cập nhật kế hoạch.

Phần lớn thời gian, hệ thống tự chạy. Đèn đổi theo kế hoạch đã lập sẵn cho từng khung giờ hoặc theo thuật toán thích ứng. Người trực chủ yếu quan sát. Giá trị của họ nằm ở những lần hệ thống tự động không đủ: xe hỏng giữa nút, va chạm trên cầu, ống nước vỡ làm ngập một đoạn đường, đoàn xe được ưu tiên đi qua.

Những đòn bẩy trong tay người điều khiển

Người ngoài thường nghĩ trung tâm "bấm cho đèn xanh". Thực tế công cụ nhiều hơn, và đổi đèn chỉ là một trong số đó.

Đổi nhịp đèn

Mỗi nút đèn có vài kế hoạch: chu kỳ dài cho giờ cao điểm, ngắn cho giờ thấp điểm, kế hoạch riêng cho ngày lễ. Khi một hướng bị dồn, người trực có thể chuyển sang kế hoạch khác, kéo dài thời gian xanh cho hướng đang ứ, hoặc cắt bớt lượng xe cho vào một đoạn đường đã đầy. Cách cuối nghe lạ nhưng quan trọng: để xe chờ ở nút phía ngoài còn hơn để xe chui vào đứng kín giữa hai nút, chặn luôn dòng ngang.

Báo và điều lực lượng

Trung tâm điều khiển giao thông thường không có quyền chỉ huy cảnh sát hay xe cứu hộ. Nhưng họ là nơi thấy sự việc đầu tiên. Một cuộc gọi kèm vị trí chính xác, làn bị chặn, có người bị thương hay không, giúp lực lượng đến đúng chỗ, đúng hướng, mang đúng thiết bị.

Nói với người đi đường

Biển báo điện tử trên đường cao tốc và trục chính, đài phát thanh giao thông, ứng dụng bản đồ, mạng xã hội của cơ quan quản lý. Câu thông báo tốt thì ngắn, có vị trí, có hướng và có lời khuyên: đoạn nào chậm, nên đi đường nào khác. Thông báo mơ hồ kiểu "đang ùn tắc" không giúp ai quyết định gì.

Một trung tâm nổi tiếng: ATSAC ở Los Angeles

Los Angeles là ví dụ hay được nhắc vì thành phố này sống bằng ô tô. Hệ thống ATSAC (giám sát và điều khiển giao thông tự động) được đưa vào vận hành đầu tiên năm 1984, quanh khu sân vận động Coliseum, để phục vụ Thế vận hội năm đó. Sau đó thành phố mở rộng dần, nối gần như toàn bộ các nút đèn của thành phố về một trung tâm đặt dưới lòng đất ở khu trung tâm.

Bài học của ATSAC không nằm ở phần cứng. Nó nằm ở chỗ một sự kiện lớn có thời hạn rõ ràng đã buộc thành phố làm thứ mà bình thường cứ hoãn mãi: nối các nút đèn rời rạc về một mối, đặt cảm biến, có người trực. Khi sự kiện qua đi, hạ tầng ở lại và được dùng mỗi ngày. Nhiều thành phố khác cũng có câu chuyện tương tự gắn với một kỳ đại hội thể thao hay hội chợ quốc tế.

Ở Việt Nam: đèn, camera và cảnh sát cùng một bài toán

Ở Hà Nội và TP.HCM, các nút đèn trên trục chính phần lớn đã được nối về trung tâm điều khiển do cơ quan quản lý giao thông của thành phố vận hành, kèm mạng camera ngày càng dày. Song song, lực lượng cảnh sát giao thông có trung tâm chỉ huy riêng, dùng camera để phân luồng, xử lý vi phạm và điều tổ công tác. Hai bên phải nói chuyện với nhau liên tục, vì người đứng ngã tư bằng tay có thể ghi đè lên mọi kế hoạch đèn.

Dòng xe máy đặc dày làm bài toán khác với sách giáo khoa phương Tây. Vòng từ và thuật toán viết cho ô tô đếm xe máy kém chính xác. Xe máy dồn kín vạch dừng, len lên đầu hàng, nên hàng chờ ngắn về chiều dài nhưng rất dày. Thời gian để một luồng xe máy thoát khỏi nút cũng khác với ô tô. Vì vậy camera phân tích hình ảnh, vốn đếm được cả xe nhỏ, ngày càng quan trọng ở các thành phố đông xe hai bánh.

Đài phát thanh giao thông là kênh thông tin hai chiều quen thuộc với tài xế ở hai thành phố lớn. Thính giả gọi về báo đoạn nào tắc, đài chuyển thông tin cho cơ quan chức năng, rồi phát lại cho mọi người. Ở góc độ điều phối, đó là một mạng cảm biến bằng người, rẻ và nhanh.

Những giới hạn ít ai nói

• Đèn không tạo ra mặt đường. Khi lượng xe vượt khả năng thông qua của nút, kế hoạch đèn giỏi đến mấy cũng chỉ chia đều sự chờ đợi. Nó quyết định ai chờ lâu hơn, không làm cho ai cũng hết chờ.
• Tối ưu một nút có thể làm hỏng nút bên cạnh. Cho một hướng xanh lâu hơn là đẩy thêm xe xuống nút kế tiếp. Người trực giỏi nhìn theo hành lang, không nhìn từng điểm.
• Hệ thống chỉ tốt bằng cảm biến của nó. Vòng từ bị cắt khi đào đường, camera mờ khi mưa, mất kết nối khi mất điện. Một nút "mù" sẽ quay về kế hoạch cố định.
• Người trực mệt cũng là rủi ro. Nhìn màn hình nhiều giờ làm mắt quen với cảnh bất thường. Các trung tâm vì thế luân phiên vị trí và đặt cảnh báo tự động cho những dấu hiệu dễ bỏ sót như xe dừng lâu trong hầm.

Người đi đường giúp được gì

Một trung tâm điều khiển giao thông chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là hàng trăm nghìn người đưa ra quyết định nhỏ mỗi phút.

1. Báo sự cố đúng địa chỉ. Thấy va chạm có người bị thương, gọi 115 cho cấp cứu và 113 cho cảnh sát. Thấy đèn tín hiệu hỏng, cây đổ, nắp cống mất, báo đường dây nóng của cơ quan quản lý đường hoặc chính quyền phường, xã nơi đó. Nói rõ tên đường, gần số nhà hay mốc nào, hướng đi nào.
2. Đừng chạy vào giữa nút khi phía trước đang đứng. Đèn xanh cho phép đi, nhưng một chiếc xe kẹt giữa nút chặn luôn hướng ngang khi đèn đổi.
3. Nghe thông tin trước khi đi. Đài giao thông và ứng dụng bản đồ phản ánh khá nhanh. Đổi đường từ đầu chuyến dễ hơn nhiều so với quay đầu giữa dòng xe.
4. Làm theo người điều khiển giao thông. Theo luật Việt Nam, hiệu lệnh của người điều khiển giao thông được ưu tiên hơn đèn tín hiệu. Khi cảnh sát đứng điều khiển ở một nút có đèn, thường là trung tâm hoặc tổ công tác đã thấy điều mà người đi đường chưa thấy.

Tìm hiểu thêm

Muốn hình dung công việc, cách dễ nhất là xem các phóng sự truyền hình về trung tâm điều khiển giao thông ở Hà Nội, TP.HCM hay các thành phố lớn trên thế giới, nhiều cơ quan quản lý đường mở cửa cho báo chí vào quay. Người thích đọc sâu có thể tìm các giáo trình kỹ thuật giao thông ở mục "điều khiển tín hiệu" và "quản lý giao thông", thường có trong thư viện các trường đại học giao thông vận tải. Lần tới đứng chờ đèn đỏ, để ý chiếc camera trên cột: ở đầu bên kia có thể có một người đang nhìn đúng hàng xe mình đang đứng.