Hệ thống hộp báo cháy điện báo đầu tiên trên thế giới đi vào hoạt động ở Boston, Mỹ, năm 1852, do bác sĩ William F. Channing và nhà phát minh Moses G. Farmer thiết kế. Người dân chỉ cần quay tay cầm trên một chiếc hộp gắn ngoài phố, hộp tự gửi mã số của nó về văn phòng trung tâm, và trung tâm báo đồng loạt cho các trạm cứu hoả biết đám cháy ở khu nào. Đây là "tổng đài khẩn cấp" đầu tiên của thời điện, có trước số 999 gần một thế kỷ.
Báo cháy trước khi có điện báo
Thành phố Mỹ giữa thế kỷ 19 xây nhiều bằng gỗ, sưởi bằng lò than, thắp đèn dầu. Cháy là chuyện thường. Cách báo cháy thì gần như không đổi từ thời trung cổ: người canh trên tháp nhìn khói, hô hoán, gõ chuông nhà thờ; người phát hiện chạy bộ tới trạm cứu hoả; người tuần đêm quay lục lạc. Chuông nhà thờ có thể báo cho cả thành phố biết có cháy, nhưng khó nói chính xác cháy ở đâu.
Hậu quả là các đội cứu hoả, lúc ấy phần lớn là đội tình nguyện, thường chạy theo khói và tiếng ồn. Họ tới muộn, có khi nhiều đội cùng tới một chỗ trong khi chỗ khác không ai lo. Vấn đề cốt lõi là thông tin về vị trí đi chậm hơn ngọn lửa.
Channing và Farmer: ý tưởng dùng dây điện báo
Điện báo của Samuel Morse đã chạy thương mại từ năm 1844. William Channing, một bác sĩ ở Boston mê điện học, nhìn ra rằng cùng một sợi dây có thể mang tín hiệu báo cháy từ khắp phố về một điểm. Ông viết về ý tưởng này từ cuối thập niên 1840 và hợp tác với Moses Farmer, một người giỏi chế tạo thiết bị điện báo. Hội đồng thành phố Boston cấp kinh phí, và mùa xuân năm 1852, hệ thống bắt đầu hoạt động với vài chục hộp báo cháy rải khắp thành phố.
Năm 1857, Channing và Farmer được cấp bằng sáng chế cho hệ thống. Sau đó John N. Gamewell, một người làm điện báo ở miền Nam nước Mỹ, mua quyền khai thác. Công ty mang tên ông về sau trở thành nhà cung cấp hộp báo cháy lớn nhất nước Mỹ, đến mức ở nhiều thành phố, chữ "Gamewell" gần như đồng nghĩa với hộp báo cháy.
Một chiếc hộp báo cháy hoạt động thế nào
Bên trong mỗi hộp là một bánh xe kim loại có răng khía, mỗi hộp một kiểu khía khác nhau. Khi người báo cháy quay tay cầm hoặc kéo cần, một lò xo làm bánh xe quay vài vòng. Mỗi răng đi qua tiếp điểm sẽ đóng ngắt mạch điện một lần, tạo thành chuỗi xung. Chuỗi xung đó chính là số hiệu của hộp.
- Người dân quay tay cầm ở hộp gần nhất. Hộp gửi mã số của mình theo mạch dây về văn phòng trung tâm, thường lặp lại vài lần để tránh mất tín hiệu.
- Văn phòng trung tâm nhận xung, chuông gõ hoặc kim ghi lên băng giấy. Người trực đếm nhịp, đọc ra số hộp, tra sổ để biết hộp ở góc phố nào.
- Trung tâm phát lệnh tới các trạm cứu hoả và chuông lớn trong thành phố bằng một mạch khác. Chuông ở mỗi trạm gõ đúng số hộp đó.
- Đội cứu hoả nghe số, biết ngay đám cháy ở khu vực nào và đội nào phải xuất phát theo bảng phân công lập sẵn.
Ví dụ, hộp số 213 sẽ gõ hai tiếng, nghỉ, một tiếng, nghỉ, ba tiếng. Lính cứu hoả thuộc lòng bảng hộp của khu mình, nghe nhịp chuông là biết đường chạy. Cách mã hoá này không cần giọng nói, không cần ai giải thích, và chạy được cả khi người báo cháy không biết địa chỉ.
Chìa khoá và người giữ khoá
Hộp thời đầu thường khoá lại để tránh trẻ em hay kẻ phá rối kéo bừa. Chìa được giao cho cảnh sát tuần tra và vài người dân tin cậy sống gần hộp, thường có biển chỉ nhà người giữ khoá. Cách này giảm báo động giả nhưng làm chậm lúc cần thật, nên về sau các thành phố chuyển dần sang hộp mở cửa tự do, kèm hình phạt nặng cho người báo giả.
Vì sao gọi là đám cháy "báo động cấp ba"
Hệ thống hộp báo cháy để lại dấu vết trong tiếng Anh đến tận hôm nay. Khi đội đầu tiên tới nơi và thấy đám cháy lớn hơn sức mình, chỉ huy gửi thêm tín hiệu từ hộp, gọi là báo động lần hai. Trung tâm gõ lại số hộp kèm mã báo động mới, và thêm một loạt đội nữa xuất phát theo bảng phân công. Lần ba, lần bốn cứ thế mà tăng.
Vì vậy, khi báo chí nói "đám cháy báo động cấp ba", con số ấy không đo nhiệt độ hay diện tích cháy. Nó cho biết đã có bao nhiêu đợt lực lượng được điều tới. Mỗi thành phố có quy định riêng về một đợt gồm bao nhiêu xe, nên "cấp ba" ở hai thành phố không nhất thiết giống nhau.
Lan ra cả nước Mỹ và thế giới
Sau Boston, các thành phố Mỹ lần lượt lắp hệ thống tương tự trong nửa sau thế kỷ 19. Hộp báo cháy ngoài phố trở thành vật quen thuộc, sơn đỏ, đặt ở góc phố, trên cột cao để dễ thấy. Nhiều thành phố châu Âu và các nước khác cũng dựng hệ thống riêng theo nguyên lý ấy.
| Trước 1852 | Sau khi có hộp điện báo |
|---|---|
| Người phát hiện chạy bộ tới trạm hoặc hô hoán | Quay tay cầm ở hộp gần nhất, vài giây là xong |
| Chuông nhà thờ báo có cháy nhưng không rõ chỗ | Số hộp cho biết khu phố cụ thể |
| Các đội tự quyết chạy hay không | Bảng phân công định sẵn đội nào đi hộp nào |
| Không có hồ sơ | Băng giấy ghi lại giờ và số hộp, lưu được |
Hệ thống này cũng sinh ra một vị trí công việc mới: người trực văn phòng báo cháy, ngồi canh băng giấy và bảng số hộp suốt đêm. Có thể coi họ là thế hệ điều phối viên đầu tiên của ngành cứu hoả, những người đọc tín hiệu rồi điều lực lượng, đúng như điều phối viên hôm nay đọc màn hình.
Hộp báo cháy trong thời điện thoại
Khi điện thoại phổ biến, rồi số 911 ra đời, vai trò của hộp ngoài phố giảm dần. Nhiều thành phố gỡ bỏ vì chi phí bảo trì dây và vì tỉ lệ báo giả cao. Nhưng một số thành phố lớn ở Mỹ, trong đó có Boston và New York, vẫn giữ mạng hộp đường phố ở quy mô đáng kể. Lý do thực tế: hộp không cần pin, không cần sóng, không cần biết nói tiếng Anh, và vẫn chạy khi mạng điện thoại nghẽn. Nhiều hộp đời mới có thêm nút gọi cảnh sát và đường thoại hai chiều.
Nguyên lý số hiệu hộp còn sống trong các toà nhà hiện đại. Hệ thống báo cháy địa chỉ trong chung cư, trung tâm thương mại báo về tủ trung tâm đúng tầng, đúng vùng, đúng đầu báo. Đó là hậu duệ trực tiếp của ý tưởng năm 1852: tín hiệu báo động phải mang theo vị trí.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ một chiếc hộp đỏ
Hệ thống của Channing và Farmer giải ba việc cùng lúc: rút ngắn thời gian báo, gắn vị trí vào tín hiệu và định sẵn ai đi đâu. Ba việc đó vẫn là khung của mọi phòng điều phối khẩn cấp hiện đại, chỉ khác là băng giấy được thay bằng màn hình và bảng phân công được thay bằng phần mềm.
Ở Việt Nam, hộp báo cháy ngoài phố kiểu Mỹ không phổ biến, nhưng nút ấn báo cháy trong các toà nhà là cùng một ý tưởng. Hãy biết nút gần nơi mình ở và làm việc nằm đâu, và đừng bao giờ ấn thử: báo giả làm người trong toà nhà quen với tiếng chuông, đến lúc cháy thật lại chần chừ.
Ai đến Boston có thể ghé Bảo tàng Cứu hoả Boston ở khu Fort Point, nơi trưng bày thiết bị cứu hoả và báo cháy cũ; New York có Bảo tàng Cứu hoả Thành phố New York ở khu SoHo. Nên kiểm tra giờ mở cửa trước khi đi, vì các bảo tàng nhỏ này thường mở theo lịch riêng.
Câu hỏi thường gặp
Hộp báo cháy điện báo đầu tiên có ở đâu?
Ở Boston, Mỹ, đi vào hoạt động năm 1852. Hệ thống do bác sĩ William F. Channing và nhà phát minh Moses G. Farmer thiết kế, ban đầu gồm vài chục hộp nối về một văn phòng trung tâm.
Hộp báo cháy điện báo hoạt động như thế nào?
Khi quay tay cầm, một bánh xe có răng khía trong hộp đóng ngắt mạch điện, gửi về trung tâm chuỗi xung là số hiệu của hộp. Người trực đọc số, tra ra vị trí rồi phát tín hiệu tới các trạm cứu hoả, chuông ở trạm gõ đúng số hộp đó.
"Đám cháy báo động cấp ba" nghĩa là gì?
Là đã có ba đợt lực lượng được điều tới đám cháy. Cách đếm này bắt nguồn từ thời hộp báo cháy, khi mỗi lần chỉ huy cần thêm người lại gửi thêm một tín hiệu báo động từ hộp.
Gamewell là gì?
Gamewell là công ty mang tên John N. Gamewell, người mua quyền khai thác hệ thống của Channing và Farmer. Công ty này trở thành nhà cung cấp hộp báo cháy lớn nhất nước Mỹ trong nhiều thập kỷ.
Hộp báo cháy ngoài phố còn dùng không?
Một số thành phố lớn ở Mỹ như Boston và New York vẫn duy trì mạng hộp đường phố, vì chúng chạy được khi mạng điện thoại nghẽn và không cần người báo nói được tiếng Anh. Nhiều thành phố khác đã gỡ bỏ do chi phí và báo động giả.
