Xe cứu thương bay (ambulance volante) là đội xe nhẹ có lò xo do bác sĩ phẫu thuật quân y Pháp Dominique-Jean Larrey lập ra khoảng năm 1792 – 1793, để đón người bị thương ngay trong lúc giao tranh thay vì đợi trận đánh kết thúc. Ý tưởng cốt lõi của Larrey là đưa người chăm sóc tới người bị thương thật nhanh, rồi chở họ về nơi điều trị theo mức độ nặng nhẹ. Nhiều sử gia y học coi đây là gốc của dịch vụ cứu thương hiện đại.
Người bị thương phải chờ tới khi nào
Cuối thế kỷ 18, quân đội châu Âu có bệnh viện dã chiến, nhưng chúng đặt xa phía sau, cách chiến tuyến hàng cây số. Quy định thời đó thường là xe chở người bị thương chỉ được tiến lên sau khi trận đánh dừng. Một trận có thể kéo dài cả ngày, và người bị thương nằm lại tại chỗ suốt thời gian đó, có khi qua đêm, trước khi có ai tới. Nhiều người không qua khỏi chỉ vì chờ.
Khi ấy chữ ambulance trong tiếng Pháp chưa có nghĩa là chiếc xe. Nó chỉ bệnh viện dã chiến di động, gọi là hôpital ambulant, nghĩa là "bệnh viện đi được". Larrey không phát minh ra chữ ấy, nhưng ông làm cho nó gắn với hình ảnh chiếc xe lao tới người cần cứu.
Dominique-Jean Larrey là ai
Larrey sinh năm 1766 ở vùng Pyrénées, miền nam nước Pháp, học phẫu thuật từ chú mình ở Toulouse rồi lên Paris. Ông vào quân y, phục vụ trong đội quân sông Rhine đầu thập niên 1790. Chính ở đây ông quan sát các đơn vị pháo binh cơ động của Pháp, thời đó gọi là "pháo bay" (artillerie volante), di chuyển rất nhanh, kéo pháo tới đâu bắn tới đó, và tự hỏi vì sao không làm được điều tương tự cho người bị thương.
Về sau ông theo quân Pháp qua nhiều chiến dịch ở châu Âu và Ai Cập, trở thành bác sĩ phẫu thuật trưởng của Đội Cận vệ Hoàng gia. Ông mất năm 1842. Cuộc đời ông dài và có nhiều hồi ký do chính ông viết; người đọc nên nhớ rằng hồi ký là lời kể của người trong cuộc, có chỗ tô đậm vai trò bản thân.
Xe cứu thương bay được tổ chức thế nào
Điều làm hệ thống của Larrey khác các bản cũ không nằm ở chiếc xe, mà ở cách tổ chức cả một đơn vị. Mỗi đơn vị gồm bác sĩ phẫu thuật, người phụ việc, người đánh xe, ngựa và xe, được huấn luyện để làm việc cùng nhau, có kỷ luật riêng và có quyền tiến lên khu vực giao tranh.
| Thành phần | Đặc điểm |
|---|---|
| Xe hai bánh | Nhẹ, có lò xo, chở được hai người nằm, chạy nhanh trên đất bằng |
| Xe bốn bánh | Nặng hơn, chở được nhiều người hơn, đi được đường xấu |
| Đệm và cửa | Người bị thương nằm trên đệm, xe có cửa và cửa sổ để thông gió, có thể kéo người vào ra bằng tấm trượt |
| Nhân sự | Bác sĩ phẫu thuật, y tá, người khiêng, người đánh xe làm việc thành đội |
| Vị trí | Theo sát đội quân, tiến vào gần vùng giao tranh để đón người ngay khi họ ngã xuống |
Lò xo là chi tiết nhỏ mà quan trọng. Xe chở hàng thường xóc mạnh trên đường đất, làm người bị thương đau đớn và nặng thêm. Xe có lò xo và đệm giúp chuyến đi về bệnh viện dã chiến bớt khắc nghiệt.
Ở Ai Cập, khi địa hình là cát và đường xe không đi nổi, đội của Larrey dùng lạc đà mang giỏ hai bên để chở người bị thương. Đó là ví dụ sớm cho một nguyên tắc mà dân điều phối cứu thương hiện đại vẫn dùng: chọn phương tiện theo địa hình, từ xe máy, xuồng tới trực thăng.
Cứu theo mức độ, không theo cấp bậc
Larrey cũng nổi tiếng với nguyên tắc khám và cứu người bị thương theo mức độ nguy hiểm của vết thương, không theo cấp bậc hay phe phái. Ông ghi lại việc chăm sóc cả lính đối phương bị thương. Trong quân đội thời đó, nơi sĩ quan thường được lo trước, đây là một quyết định đi ngược thói quen.
Nguyên tắc này gần với ý tưởng phân loại người bị thương mà sau này được gọi bằng chữ Pháp triage (sàng lọc, chọn lựa). Người ta thường nhắc Larrey như một trong những người đặt nền móng cho cách nghĩ đó, dù hệ thống phân loại hiện đại với các mức màu và tiêu chí rõ ràng thì phải tới thế kỷ 20 mới hình thành.
Larrey không làm một mình
Cùng thời, một bác sĩ quân y Pháp khác là Pierre-François Percy cũng cải tiến việc cứu người bị thương. Percy chú trọng đưa đội phẫu thuật cơ động ra gần chiến tuyến và tổ chức lực lượng khiêng cáng chuyên trách. Giữa hai người có cả hợp tác lẫn cạnh tranh, và mỗi bên có người ủng hộ khi bàn ai đóng góp nhiều hơn. Công bằng mà nói, ý tưởng đưa chăm sóc tới gần người bị thương là thành quả của cả một thế hệ quân y Pháp, trong đó Larrey là người được nhớ đến nhiều nhất.
Trước đó nữa, nhiều quân đội từng có xe chở người bị thương ở những mức độ khác nhau. Điều mới của thời Larrey là biến nó thành một đơn vị thường trực, có quy trình và có quyền tiến lên, chứ không phải xe hàng dọn đường sau trận.
Lời khen và truyền thuyết
Danh tiếng của Larrey vượt ra ngoài quân đội Pháp. Bản di chúc của Napoléon được trích rộng rãi với câu dành cho Larrey, gọi ông là người đức độ nhất mà Napoléon từng biết, kèm một khoản tiền để lại. Câu này có trong các bản di chúc được công bố và thường được các sử gia y học dẫn lại.
Có những câu chuyện khác mang màu sắc truyền thuyết hơn, chẳng hạn chuyện một vị tướng đối phương nhìn thấy Larrey làm việc trên chiến trường và ra lệnh không bắn về phía đó, chào ông từ xa. Các câu chuyện này xuất hiện trong nhiều sách phổ thông nhưng khó kiểm chứng bằng tài liệu gốc, nên nên đọc như giai thoại, không như sử liệu.
Từ quân y tới cứu thương dân sự
Ý tưởng của Larrey đi vào đời sống dân sự chậm hơn nhiều. Phải tới nửa sau thế kỷ 19, các thành phố lớn mới có dịch vụ xe cứu thương cho người dân thường, như ở New York cuối thập niên 1860 và Vienna đầu thập niên 1880. Cấu trúc thì giữ nguyên: một đội được huấn luyện, xe chuyên dụng, nhận lệnh từ một điểm trung tâm và đưa người bệnh về nơi điều trị phù hợp.
Nếu coi dịch vụ cứu thương hiện đại là chuỗi gồm nhận tin, điều xe, chăm sóc tại chỗ, vận chuyển và bàn giao, thì Larrey đã làm được ba mắt xích giữa. Mắt xích đầu, nhận tin từ người dân qua điện thoại, phải chờ thêm hơn một thế kỷ.
Góc nhìn hôm nay: dấu vết của Larrey ở đâu
Ở Paris, tên Larrey được khắc trên Khải Hoàn Môn cùng các tướng lĩnh và nhân vật của thời kỳ đó. Trong sân bệnh viện quân y Val-de-Grâce có tượng ông. Khu Val-de-Grâce cũng có Bảo tàng Quân y Pháp, nơi trưng bày dụng cụ và mô hình liên quan tới y tế chiến trường. Hài cốt của Larrey được chuyển về điện Invalides vào cuối thế kỷ 20. Người đến Paris có thể ghép cả ba nơi trong một buổi.
Bài học lớn nhất của xe cứu thương bay vẫn đúng với mọi dịch vụ cứu thương: thời gian là thứ quý nhất, và thứ rút ngắn thời gian không phải là chiếc xe nhanh hơn mà là cách tổ chức đội, cách đặt xe chờ sẵn gần nơi có khả năng xảy ra việc, và quyền tiến vào. Với người dân, phần việc của mình vẫn là gọi sớm, nói rõ địa điểm và dọn đường cho xe. Muốn biết cách giúp người bị nạn trong lúc chờ, hãy học sơ cứu ở một lớp có chứng chỉ, không học qua bài đọc.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người lập ra xe cứu thương đầu tiên?
Bác sĩ phẫu thuật quân y Pháp Dominique-Jean Larrey thường được ghi nhận là người lập ra "xe cứu thương bay" khoảng năm 1792 – 1793. Trước đó đã có xe chở người bị thương, nhưng Larrey biến nó thành đơn vị thường trực, có đội ngũ và có quyền tiến vào khu vực giao tranh.
Xe cứu thương bay của Larrey khác xe chở thương binh trước đó thế nào?
Xe của Larrey nhẹ, có lò xo và đệm, đi kèm đội bác sĩ và người khiêng được huấn luyện, và được tiến lên đón người bị thương ngay trong lúc giao tranh. Trước đó, người bị thương thường phải chờ tới khi trận đánh kết thúc mới được chở đi.
Larrey có phải người phát minh ra triage không?
Larrey nổi tiếng với nguyên tắc cứu người theo mức độ nặng của vết thương chứ không theo cấp bậc, và thường được nhắc như người đặt nền cho ý tưởng phân loại. Tuy nhiên hệ thống triage hiện đại với tiêu chí rõ ràng hình thành muộn hơn nhiều.
Chữ "ambulance" có nghĩa gốc là gì?
Trong tiếng Pháp thời đó, ambulance chỉ bệnh viện dã chiến di động, từ cụm hôpital ambulant nghĩa là "bệnh viện đi được". Về sau nghĩa của chữ chuyển dần sang chiếc xe chở người bệnh.
Có thể xem dấu tích của Larrey ở đâu?
Ở Paris: tên ông khắc trên Khải Hoàn Môn, tượng ông trong sân Val-de-Grâce, Bảo tàng Quân y Pháp cũng ở khu Val-de-Grâce, và nơi an nghỉ của ông tại điện Invalides.
