Hộp gọi cảnh sát (police box, police call box) là những cột hoặc buồng nhỏ đặt ngoài phố, có đường dây nối thẳng về đồn, dùng từ cuối thế kỷ 19 đến khoảng thập niên 1960 – 1970. Cảnh sát tuần tra dùng chúng để báo cáo định kỳ và nhận lệnh, còn người dân dùng để gọi giúp đỡ. Chiếc buồng gỗ sơn xanh của Cảnh sát London, thiết kế năm 1929, là hình ảnh nổi tiếng nhất; nó biến mất khi bộ đàm cá nhân ra đời.
Bài toán của cảnh sát tuần tra thế kỷ 19
Lực lượng cảnh sát hiện đại ở các thành phố lớn hình thành trong thế kỷ 19, với mô hình chủ đạo là đi tuần theo khu vực cố định. Mỗi cảnh sát có một vòng tuần, đi bộ hàng giờ liền. Vấn đề nằm ở chỗ: khi đã rời đồn, người đó gần như mất liên lạc. Cấp trên không biết anh ta đang ở đâu, có đi đúng vòng không, có gặp chuyện gì không. Cảnh sát gặp việc lớn cũng không gọi được thêm người, ngoài cách thổi còi và hy vọng đồng nghiệp gần đó nghe thấy.
Đó chính là bài toán điều phối kinh điển: người ở hiện trường và người ra quyết định không nói chuyện được với nhau. Hộp gọi cảnh sát là lời giải đầu tiên dùng dây điện.
Hộp tín hiệu cảnh sát ở Mỹ
Các thành phố Mỹ đi đầu, dựa trên cùng công nghệ với hộp báo cháy điện báo đã có từ năm 1852. Khoảng năm 1880, Chicago đưa vào hệ thống tín hiệu cảnh sát kèm xe tuần tra kéo ngựa, thường được coi là một trong những hệ thống đầy đủ đầu tiên. Hệ thống có ba chức năng:
- Báo danh định kỳ: cảnh sát tuần tra mở hộp bằng chìa riêng, kéo cần gửi tín hiệu về đồn theo giờ quy định, chứng minh mình đang ở đúng chỗ và an toàn.
- Gọi xe: cần đưa người bị bắt hay người bị thương về đồn thì gửi tín hiệu gọi xe tuần tra tới đúng hộp đó.
- Nói chuyện: các hộp đời sau có điện thoại để cảnh sát báo cáo và nhận lệnh bằng lời.
Lúc đầu hộp chủ yếu dành cho cảnh sát, nhưng một số người dân tin cậy được giao chìa để báo việc khẩn. Hệ thống này về sau được công ty Gamewell và các hãng khác bán cho nhiều thành phố Mỹ, chạy song song với hộp báo cháy.
Police box kiểu Anh: từ cột điện thoại tới buồng nhỏ
Ở Anh, Glasgow thường được nhắc là nơi sớm có hộp gọi cảnh sát, từ cuối thế kỷ 19. Nhưng bước ngoặt đến vào năm 1923, khi cảnh sát thành phố Sunderland dựng một mạng buồng gọi cảnh sát có hệ thống. Ý tưởng là thay vì xây nhiều đồn nhỏ tốn kém, thành phố đặt những buồng nhỏ rải khắp khu vực. Mỗi buồng là một "đồn tí hon": có điện thoại về đồn chính, chỗ ngồi viết báo cáo, đôi khi có lò sưởi nhỏ, và có thể giữ tạm một người bị bắt trong lúc chờ xe.
Mô hình Sunderland được nhiều nơi học theo. Năm 1929, Cảnh sát Thủ đô London chọn mẫu buồng do Gilbert Mackenzie Trench thiết kế: buồng bê tông đúc sơn xanh, cửa gỗ, mái bậc có đèn trên đỉnh. Trong khoảng thập niên 1930, hàng trăm buồng như vậy được dựng khắp London.
Bên trong và bên ngoài một buồng London
| Bộ phận | Công dụng |
|---|---|
| Ngăn điện thoại nhỏ phía ngoài cửa | Người dân mở ngăn, nhấc máy là nói chuyện thẳng với đồn, không cần vào trong |
| Đèn trên mái | Đồn bật đèn nhấp nháy để gọi cảnh sát tuần tra gần đó tới nhận lệnh |
| Bàn, ghế, sổ sách | Cảnh sát viết báo cáo, nghỉ chân, ăn tạm giữa ca |
| Bình chữa cháy, đồ sơ cứu | Dùng khi có việc gấp ngay gần buồng |
| Cửa khoá | Có thể giữ tạm người bị bắt chờ xe tới chở về đồn |
Chiếc đèn trên mái đáng chú ý nhất về mặt điều phối. Nó là kênh liên lạc một chiều từ đồn ra phố: đồn không gọi được cảnh sát đang đi bộ, nhưng có thể bật đèn ở buồng gần vòng tuần của anh ta. Cảnh sát thấy đèn thì vào buồng nhấc máy. Đây là cách làm thô sơ nhưng hiệu quả, chừng nào cảnh sát còn đi đúng vòng.
Edinburgh có mẫu buồng riêng mang dáng cổ điển, khác hẳn mẫu xanh của London. Ở các thành phố Scotland, nhiều buồng cũ ngày nay được chuyển thành quầy cà phê hay ki-ốt nhỏ, giữ lại hình dáng như một phần ký ức phố phường.
Hộp gọi và tổng đài 999 gặp nhau
Khi số 999 ra đời ở London năm 1937, hộp gọi cảnh sát không biến mất mà trở thành mắt xích tiếp theo trong chuỗi. Cuộc 999 vào phòng điều khiển, phòng điều khiển báo tới đồn, đồn bật đèn ở buồng gần hiện trường, cảnh sát tuần tra vào nhận lệnh. Song song, cảnh sát cũng có xe gắn vô tuyến để chạy tới những việc lớn. Trong vài thập kỷ, hai hệ thống, dây điện thoại cố định và sóng vô tuyến trên xe, cùng tồn tại.
Vì sao police box biến mất
Cuối thập niên 1960, bộ đàm cá nhân đủ nhỏ, đủ rẻ để mỗi cảnh sát đeo một chiếc. Cảnh sát Anh cũng chuyển sang mô hình tuần tra bằng xe nhỏ kết hợp cảnh sát khu vực, với bộ đàm là xương sống liên lạc. Khi người ở hiện trường nói chuyện được với đồn từ bất kỳ đâu, chiếc buồng cố định ở góc phố mất lý do tồn tại. Phần lớn buồng ở London bị dỡ trong thập niên 1960 – 1970.
Ở Mỹ, hộp tín hiệu cảnh sát cũng nhường chỗ cho vô tuyến trên xe, rồi bộ đàm cầm tay. Một số hộp vẫn đứng trên phố như di tích, có nơi được tái sử dụng làm hộp gọi khẩn cấp cho người dân.
Police box trong văn hoá đại chúng
Lý do nhiều người trên thế giới vẫn nhận ra hình dáng police box London là phim truyền hình khoa học viễn tưởng Doctor Who của đài BBC, phát sóng từ năm 1963. Cỗ máy thời gian trong phim mang vỏ ngoài một buồng gọi cảnh sát, và vì phim sống qua nhiều thế hệ khán giả, chiếc buồng xanh trở thành biểu tượng văn hoá, sống lâu hơn chính chức năng thật của nó.
Ở London, gần ga tàu điện ngầm Earls Court có một buồng mới dựng năm 1996 theo mẫu cũ, gắn thiết bị liên lạc hiện đại, và thường xuyên có khách đến chụp ảnh. Một số buồng gốc còn sót lại được bảo tồn như công trình lịch sử.
Góc nhìn hôm nay: từ đèn trên mái tới định vị trên điện thoại
Police box giải một bài toán mà mọi phòng điều phối đều gặp: làm sao biết người của mình đang ở đâu và gọi được họ khi cần. Lời giải năm 1929 là đặt điểm liên lạc cố định dọc vòng tuần và bắt người tuần tra báo danh. Lời giải hôm nay là bộ đàm số và định vị tự động trên từng xe, từng người, hiện lên bản đồ của điều phối viên. Nguyên lý không đổi: điều phối viên không thể điều người mà mình không thấy.
Với người dân, bài học thực tế là: khi đi phố lạ, hãy để ý các điểm hỗ trợ cố định, như trạm cảnh sát khu vực, chốt bảo vệ, quầy thông tin, nút gọi khẩn cấp ở ga tàu, trạm dừng nghỉ. Ở nhiều nước, những điểm này là hậu duệ của police box, và chúng vẫn chạy khi điện thoại hết pin.
Ai đến London có thể tìm các buồng còn sót lại qua những danh sách do người yêu lịch sử lập, hoặc ghé buồng ở Earls Court. Ở Scotland, hãy để ý các ki-ốt hình buồng xanh trên phố Glasgow và Edinburgh; nhiều chiếc vẫn giữ nguyên vỏ gốc.
Câu hỏi thường gặp
Police box là gì?
Police box là buồng nhỏ đặt ngoài phố, có điện thoại nối thẳng về đồn cảnh sát. Cảnh sát tuần tra dùng để báo cáo và nhận lệnh, người dân dùng để gọi cảnh sát. Ở Anh, buồng còn có chỗ ngồi viết báo cáo và đèn trên mái để đồn gọi cảnh sát tới.
Police box xanh ở London có từ khi nào?
Mẫu buồng xanh nổi tiếng do Gilbert Mackenzie Trench thiết kế cho Cảnh sát Thủ đô London năm 1929, rồi được dựng hàng trăm chiếc trong thập niên 1930. Trước đó, Sunderland đã có mạng buồng gọi cảnh sát từ năm 1923.
Đèn trên nóc police box dùng để làm gì?
Đồn cảnh sát bật đèn nhấp nháy để báo cho cảnh sát đang tuần tra gần đó biết phải vào buồng nhấc máy nhận lệnh. Đó là cách đồn gọi người đang đi bộ ngoài phố khi chưa có bộ đàm cá nhân.
Vì sao police box không còn được dùng?
Từ cuối thập niên 1960, cảnh sát được trang bị bộ đàm cá nhân, liên lạc được với đồn từ bất kỳ đâu. Buồng cố định không còn cần thiết nên phần lớn bị dỡ bỏ trong thập niên 1960 – 1970.
Police box liên quan gì tới phim Doctor Who?
Cỗ máy thời gian trong phim truyền hình Doctor Who của BBC, phát sóng từ năm 1963, có vỏ ngoài là một buồng gọi cảnh sát London. Nhờ phim, hình dáng buồng xanh được cả thế giới biết đến dù chức năng thật đã hết từ lâu.
