Quản lý sự cố giao thông là chuỗi việc từ lúc một chiếc xe hỏng, một vụ va chạm hay một vật rơi chặn làn đường cho tới khi dòng xe trở lại bình thường: phát hiện, xác minh, điều lực lượng, bảo vệ hiện trường, giải toả và báo cho người đi đường. Lý do người điều phối coi trọng tốc độ rất đơn giản: hàng xe phía sau một làn bị chặn lớn lên theo từng phút, và chính hàng xe ấy sinh ra va chạm thứ hai. Giải toả sớm vài phút có thể bớt cho cả nghìn người hàng giờ chờ đợi.
Vì sao mỗi phút đều đắt
Hình dung một đường có ba làn mỗi chiều, đang chạy gần hết công suất giờ cao điểm. Một xe hỏng chặn một làn. Năng lực của đoạn đường không giảm một phần ba như ta tưởng, mà thường giảm nhiều hơn, vì xe phải nhập làn, người lái tò mò giảm tốc nhìn, khoảng cách giữa các xe giãn ra. Lượng xe đến vẫn như cũ, lượng xe thoát được ít đi, phần chênh lệch xếp hàng phía sau.
Khi làn đã thông, hàng xe ấy không biến mất ngay. Nó phải "xả" ra với tốc độ của dòng xe sau sự cố, trong khi xe mới vẫn tiếp tục đến. Các cơ quan đường bộ ở Mỹ hay nhắc một quy tắc ước lượng: mỗi phút một làn bị chặn ở giờ cao điểm có thể kéo theo vài phút ùn tắc sau khi làn đã thông. Con số cụ thể tuỳ đường, nhưng tinh thần thì đúng ở mọi nơi: thời gian ùn tắc dài hơn thời gian sự cố nhiều lần.
Va chạm thứ hai
Phần đuôi của hàng xe đang đứng là chỗ nguy hiểm. Xe chạy nhanh tới, khúc cua che tầm nhìn, trời tối hoặc mưa, người lái không kịp phanh. Các nghiên cứu giao thông ở nhiều nước ghi nhận tỉ lệ đáng kể va chạm trên đường cao tốc là va chạm thứ cấp, xảy ra do một sự cố trước đó. Đó là lý do việc đặt cảnh báo phía sau hàng xe quan trọng không kém việc dọn hiện trường.
Sáu chặng của một sự cố
| Chặng | Việc chính | Ai thường làm |
|---|---|---|
| Phát hiện | Biết có chuyện: cuộc gọi, camera, cảm biến thấy tốc độ tụt, tuần tra | Người dân, trung tâm điều khiển giao thông, tổ tuần đường |
| Xác minh | Ở đâu chính xác, chiều nào, chặn mấy làn, có người bị thương không, có cháy, tràn hoá chất không | Trung tâm qua camera, lực lượng đầu tiên tới hiện trường |
| Phản ứng | Điều đúng lực lượng, đúng thiết bị, đi đúng hướng | Trung tâm điều phối của cảnh sát, cứu hoả, cấp cứu, cứu hộ xe |
| Quản lý hiện trường | Đặt cảnh báo, bảo vệ người làm việc, giữ một làn cho xe ưu tiên | Cảnh sát, đội quản lý đường |
| Giải toả | Cứu người, khám nghiệm theo quy định, kéo xe, dọn mảnh vỡ, rửa dầu | Các lực lượng chuyên trách, xe cứu hộ |
| Phục hồi và thông tin | Mở làn, gỡ cảnh báo, cập nhật biển điện tử, đài giao thông, ứng dụng bản đồ cho tới khi hàng xe tan | Trung tâm điều khiển giao thông |
Người điều phối giỏi làm các chặng chồng lên nhau: vừa xác minh vừa đã gọi xe cứu hộ đứng sẵn, vừa giải toả vừa đổi nhịp đèn ở các nút phía trước để hút xe ra nhanh hơn.
Xác minh: câu hỏi nào phải có câu trả lời
Thông tin ban đầu thường lộn xộn. Người gọi nói "tai nạn trên cầu" mà thành phố có vài chục cây cầu. Một vụ va chạm nhẹ được báo thành nghiêm trọng, hoặc ngược lại. Người trực ở trung tâm dùng camera và các cuộc gọi khác để chốt nhanh các điểm:
- Vị trí: tên đường, gần mốc nào, chiều đi về đâu, làn nào.
- Mức độ: có người bị thương, mắc kẹt trong xe không; có cháy, khói, rò nhiên liệu, hàng nguy hiểm không.
- Ảnh hưởng: bao nhiêu làn bị chặn, hàng xe phía sau dài tới đâu.
- Tiếp cận: xe ưu tiên vào từ hướng nào được, có phải đi ngược chiều trên làn đã phong toả không.
Câu trả lời quyết định ai được gọi. Một xe chết máy cần xe kéo; một vụ có người mắc kẹt cần cứu hộ cứu nạn với dụng cụ cắt; một xe bồn rò rỉ cần lực lượng xử lý hoá chất và phải lùi vùng an toàn ra xa.
Bảo vệ hiện trường: đặt cảnh báo đủ xa
Hiện trường là nơi nguy hiểm nhất cho người làm việc trên đường. Lực lượng tới đầu tiên thường đỗ xe chếch chắn phía sau hiện trường, tạo vùng đệm, rồi đặt cọc tiêu, biển báo, đèn chớp lùi xa dần về phía dòng xe tới. Tốc độ đường càng cao, khoảng cảnh báo càng dài, vì người lái cần thời gian để nhìn thấy, hiểu và chuyển làn.
Trên đường cao tốc, trung tâm điều khiển còn bật biển báo điện tử ở phía trước, báo làn bị chặn và đề nghị giảm tốc. Ở một số nước, biển điện tử trên giá long môn có thể hiện dấu chéo trên từng làn để đóng làn từ xa.
Giải toả: cân giữa nhanh và đúng
Đây là chặng có nhiều căng thẳng nhất. Một bên là nhu cầu mở đường càng sớm càng tốt. Bên kia là yêu cầu của pháp luật: với vụ có người bị thương hoặc chết, cơ quan có thẩm quyền phải khám nghiệm, đo đạc, chụp ảnh hiện trường trước khi di dời. Nhiều nước rút ngắn chặng này bằng cách đo đạc bằng thiết bị quét ba chiều, chụp ảnh từ trên cao, để có thể mở làn sớm mà vẫn giữ đủ chứng cứ.
Với va chạm nhỏ, không ai bị thương, một số nước khuyến khích người lái tự đưa xe vào lề rồi mới trao đổi thông tin, thay vì để xe nằm giữa đường. Ở Việt Nam, người liên quan đến vụ tai nạn phải dừng lại, giữ hiện trường, cấp cứu người bị nạn và báo cơ quan chức năng theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ; việc di chuyển phương tiện khỏi vị trí cần làm theo quy định hiện hành và hướng dẫn của lực lượng chức năng. Người đi đường nên đọc trực tiếp luật để biết đúng nghĩa vụ của mình, thay vì làm theo thói quen của nước khác.
Đổi đèn, đổi luồng để hút hàng xe
Trong khi hiện trường đang được xử lý, trung tâm điều khiển giao thông làm phần việc bên ngoài:
- Báo sớm, báo xa. Người còn cách vài cây số có thể đổi đường; người đã ở trong hàng xe thì không. Thông tin có giá trị nhất ở xa hiện trường.
- Chỉnh đèn trên tuyến vòng. Xe đổi đường dồn vào các trục song song; nếu đèn ở đó vẫn chạy kế hoạch cũ thì tạo thêm một điểm tắc mới. Kéo dài xanh cho hướng nhận thêm xe.
- Giữ lối cho xe ưu tiên. Điều phối để xe cứu thương vào và ra được, kể cả khi phải đi qua làn đã đóng.
- Mở lại từng phần. Thông được một làn là mở một làn, không đợi dọn xong toàn bộ.
- Theo dõi tới khi hàng xe tan. Sự cố chưa kết thúc khi xe kéo đi; nó kết thúc khi tốc độ trên đoạn đường trở lại bình thường.
Người đi đường: từ người gặp sự cố tới người đi ngang qua
Khi mình gặp sự cố
- Bật đèn cảnh báo nguy hiểm, đưa xe vào lề hoặc làn dừng khẩn cấp nếu còn chạy được.
- Đặt biển cảnh báo hoặc vật báo hiệu phía sau xe theo quy định; trên cao tốc, ra khỏi xe và đứng sau rào chắn, không đứng giữa xe và dòng xe đang chạy.
- Gọi đúng số: 113 cho cảnh sát, 115 cho cấp cứu, 114 nếu có cháy hoặc người mắc kẹt. Nói vị trí trước, rồi mới kể chuyện.
Khi mình đi ngang qua
- Không giảm tốc để nhìn. Mỗi người chậm lại vài giây ở chiều ngược lại cũng đủ tạo ra một hàng xe thứ hai.
- Không dừng xe để quay phim, chụp ảnh. Việc đó vừa chặn đường vừa thiếu tôn trọng người gặp nạn.
- Nhập làn sớm khi thấy biển báo làn bị chặn, đi xen kẽ đều đặn ở điểm thu hẹp.
- Chừa lối cho xe ưu tiên, kể cả khi hàng xe đang đứng yên.
Góc nhìn hôm nay
Quản lý sự cố là phần ít hào nhoáng nhất của điều phối giao thông. Không có công trình nào được khánh thành, không có con số nào in lên băng rôn. Nhưng nó là chỗ một thành phố cho thấy các lực lượng của mình có nói chuyện được với nhau không: cảnh sát, cứu hoả, cấp cứu, đội quản lý đường, xe cứu hộ, đài giao thông. Nhiều nước tổ chức các khoá huấn luyện chung để những người này học cùng một bộ từ vựng, cùng một cách đỗ xe chắn hiện trường. Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể tra tài liệu công khai với từ khoá "traffic incident management" của cơ quan đường bộ các nước, hoặc theo dõi cách đài giao thông trong nước cập nhật một vụ ùn tắc từ lúc nhận tin tới lúc đường thông.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một vụ tai nạn nhỏ cũng gây ùn tắc rất lâu?
Vì làn bị chặn làm giảm khả năng thông qua của cả đoạn đường trong khi xe vẫn đến đều, hàng xe phía sau lớn dần theo từng phút. Khi làn đã thông, hàng xe đó cần thêm thời gian để xả hết, nên ùn tắc kéo dài hơn thời gian sự cố nhiều lần.
Va chạm thứ cấp là gì?
Là va chạm xảy ra do một sự cố trước đó, thường ở đuôi hàng xe đang dừng hoặc ở chiều ngược lại khi người lái mải nhìn. Đây là lý do cảnh báo phải đặt đủ xa phía sau hiện trường và người đi ngang không nên giảm tốc để xem.
Gặp tai nạn trên đường thì gọi số nào?
Gọi 113 để báo cảnh sát, 115 nếu có người bị thương cần cấp cứu, 114 nếu có cháy hoặc người mắc kẹt cần cứu nạn. Nói vị trí và chiều đường trước tiên, sau đó mới tới số người bị thương và tình trạng xe.
Ai chịu trách nhiệm giải toả hiện trường tai nạn?
Nhiều lực lượng cùng làm: cảnh sát quản lý hiện trường và khám nghiệm theo quy định, cứu hoả và cứu nạn lo người mắc kẹt, cấp cứu lo người bị thương, xe cứu hộ kéo phương tiện, đơn vị quản lý đường dọn mảnh vỡ và trung tâm điều khiển giao thông lo thông tin, phân luồng.
Có nên dừng lại chụp ảnh khi đi qua hiện trường tai nạn?
Không nên. Dừng hay chạy chậm để xem dễ gây va chạm thứ cấp, tạo thêm ùn tắc và cản trở lực lượng cứu hộ. Nếu muốn giúp, hãy gọi số khẩn cấp khi chưa thấy lực lượng chức năng, rồi tiếp tục đi.
