Bộ đàm là máy thu phát vô tuyến cầm tay, nói bằng cách bấm nút và nghe khi nhả nút; mọi máy cùng đặt một kênh sẽ nghe được nhau. Muốn nói xa hơn tầm nhìn, người ta đặt trạm lặp (repeater) trên đồi hoặc nóc nhà cao để nhận và phát lại. Muốn nhiều đội dùng chung hạ tầng mà không nghe lẫn nhau, người ta chia nhóm đàm thoại bằng mã âm hoặc bằng mạng số.
Bộ đàm khác điện thoại ở chỗ nào
Điện thoại là liên lạc một với một, hai chiều cùng lúc, đi qua mạng của nhà mạng. Bộ đàm là liên lạc một với nhiều: một người nói, cả đội nghe. Đây chính là lý do bộ đàm vẫn sống khỏe trong điều phối dù ai cũng có điện thoại. Khi trung tâm cần báo "đám cháy lan sang dãy bên", chỉ một lần bấm nút là mọi đội trên kênh cùng biết, không phải gọi lần lượt từng người.
Điểm thứ hai là tốc độ. Bấm nút là nói được ngay, không quay số, không chờ đổ chuông. Điểm thứ ba là bộ đàm có thể liên lạc trực tiếp máy với máy, không cần trạm phát sóng nào. Khi mạng điện thoại nghẽn hay mất điện, hai bộ đàm cách nhau vài trăm mét vẫn nói chuyện được.
Đổi lại, bộ đàm có giới hạn: một lúc chỉ một người nói, ai có máy cùng kênh cũng nghe được (trừ khi mã hoá), và tầm xa bị địa hình chặn.
Kênh, tần số và tầm xa
Mỗi "kênh" trên bộ đàm thực chất là một tần số đã được cài sẵn. Hai máy chỉnh cùng kênh là cùng nghe một tần số. Bộ đàm dùng trong điều phối đô thị thường ở dải VHF (khoảng 136–174 MHz) hoặc UHF (khoảng 400–470 MHz). VHF đi xa hơn ở vùng trống, đồi núi thưa; UHF xuyên toà nhà và len lỏi trong phố tốt hơn.
Ở các dải tần này, sóng đi gần như theo đường thẳng. Tầm liên lạc phụ thuộc chủ yếu vào độ cao ăng-ten chứ không phải công suất. Hai người đứng trên mặt đất bằng phẳng cầm máy ngang ngực thường chỉ nói được trong vài km, vì độ cong Trái Đất và cây cối, nhà cửa chặn tầm nhìn. Một người đứng trên đồi cao có thể nói với người ở xa hơn nhiều.
Có một công thức gần đúng hay dùng: khoảng cách tới đường chân trời vô tuyến (km) xấp xỉ 4,1 nhân căn bậc hai độ cao ăng-ten tính bằng mét. Ăng-ten cao 2 m cho khoảng 6 km; ăng-ten cao 100 m cho khoảng 41 km. Tầm của hai máy là tổng hai khoảng đó, nếu không có vật cản. Con số thực tế thường ngắn hơn trong phố đông nhà cao.
Trạm lặp: nhờ một chỗ cao nói hộ
Để cả thành phố liên lạc được, người ta dựng trạm lặp trên đồi hoặc nóc toà nhà cao. Trạm lặp nghe trên một tần số và đồng thời phát lại trên một tần số khác. Bộ đàm cầm tay phát lên tần số thứ nhất, nghe ở tần số thứ hai. Hai tần số cách nhau một khoảng cố định gọi là độ lệch (offset).
| Kiểu liên lạc | Cách chạy | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Trực tiếp (simplex) | Máy nói thẳng với máy, cùng một tần số | Không cần hạ tầng, dùng được khi trạm hỏng | Tầm ngắn, bị nhà cửa che |
| Qua trạm lặp | Máy phát lên trạm, trạm phát lại cho mọi máy | Phủ cả thành phố, máy ở hai đầu vẫn nghe nhau | Trạm hỏng là mất kênh; cần điện dự phòng |
| Mạng trung kế | Nhiều trạm, nhiều kênh, máy tính phân kênh khi cần | Nhiều đội dùng chung mà không lẫn, có ưu tiên | Đắt, phức tạp, phụ thuộc hệ điều khiển |
Trong phòng điều phối, kiểu trạm lặp có một cái lợi lớn: mọi xe đều nghe được nhau, nên đội A biết đội B đang ở đâu, đang làm gì mà không ai phải nhắc. Người trong nghề gọi đó là "nhận thức tình huống" có được miễn phí từ việc nghe kênh.
Trạm lặp thường đặt ở chỗ có điện lưới và ắc quy hoặc máy phát dự phòng. Khi bão làm đổ cột, mất điện kéo dài, trạm lặp hết dự phòng là cả một vùng mất kênh. Lúc đó các đội phải chuyển sang nói trực tiếp, chấp nhận tầm ngắn.
Chia nhóm trên cùng một kênh
Mã âm và mã số
Nếu hai tổ chức ở gần nhau dùng chung tần số, họ sẽ nghe lẫn. Cách đơn giản để tách là gắn một âm rất trầm, tai gần như không để ý, vào tiếng nói. Máy chỉ mở loa khi nghe đúng âm của nhóm mình. Kiểu này hay được gọi là CTCSS. Nó giúp yên tĩnh hơn, nhưng không phải bảo mật: máy không cài âm vẫn nghe được hết.
Bộ đàm số
Bộ đàm số chuyển giọng nói thành dữ liệu. Ngoài âm trong hơn và pin bền hơn, bộ đàm số có thể chia nhiều cuộc gọi trên một kênh, gọi riêng cho một người, gửi tin nhắn ngắn, báo vị trí và có nút khẩn cấp. Các chuẩn phổ biến gồm DMR cho doanh nghiệp, TETRA cho lực lượng an ninh ở châu Âu và nhiều nước khác, P25 cho lực lượng công vụ ở Mỹ.
Bài toán "không nói chuyện được với nhau"
Trong rất nhiều báo cáo rút kinh nghiệm sau thiên tai và sự cố lớn trên thế giới, có một câu lặp đi lặp lại: các lực lượng không nói chuyện được với nhau trên sóng. Cảnh sát dùng dải tần này, cứu hoả dùng dải kia, đội cứu hộ từ tỉnh khác đến mang máy cài kênh khác. Mỗi đội vẫn liên lạc tốt trong nội bộ, nhưng ở chỗ giao nhau thì phải chạy bộ đi báo tin.
Có vài cách gỡ, từ đơn giản tới tốn kém:
- Kho máy dự phòng: giữ sẵn một thùng bộ đàm đã cài kênh chung, phát cho đội đến hỗ trợ khi họ tới nơi.
- Cầu nối kênh: thiết bị nối kênh của đội này với kênh của đội kia, nói bên này thì bên kia nghe.
- Kênh liên thông quy định sẵn: một số tần số được dành riêng cho các lực lượng cùng dùng khi có sự cố lớn, ai cũng cài sẵn.
- Mạng chung: nhiều nước xây một mạng vô tuyến số dùng chung cho mọi lực lượng, mỗi lực lượng là một nhóm đàm thoại, khi cần thì ghép nhóm.
Kinh nghiệm chung là công nghệ chỉ giải quyết được nửa vấn đề. Nửa còn lại là quy trình: ai được phép ghép kênh, ai điều phối kênh chung, và mọi người có được tập luyện dùng kênh đó trước khi sự cố xảy ra hay không.
Góc nhìn hôm nay: dùng bộ đàm đúng luật và đúng cách
Ở Việt Nam, tần số vô tuyến điện là tài nguyên do nhà nước quản lý. Tổ chức dùng bộ đàm như toà nhà, khách sạn, công trường, công ty bảo vệ phải được cấp phép sử dụng tần số, trừ một số thiết bị công suất rất nhỏ được miễn theo quy định. Trước khi mua bộ đàm cho đội của mình, nên hỏi rõ về giấy phép tần số. Bộ đàm mua trôi nổi có thể phát đúng vào tần số của ngành khác, gây nhiễu cho những liên lạc quan trọng.
Với người dùng, vài thói quen giúp bộ đàm làm đúng việc: sạc pin đầy trước ca, mang pin dự phòng, giữ ăng-ten thẳng đứng, đứng ra chỗ thoáng hoặc lên cao khi nói không tới, và nhớ kênh dự phòng của đội khi kênh chính mất. Phần lớn chuyện "bộ đàm hỏng" ngoài hiện trường thực ra là hết pin hoặc nhầm kênh.
Câu hỏi thường gặp
Bộ đàm nói được xa bao nhiêu?
Hai máy cầm tay trên đất bằng thường nói được vài km, ít hơn trong phố đông nhà cao. Tầm xa phụ thuộc chủ yếu vào độ cao ăng-ten và vật cản. Qua trạm lặp đặt trên đồi, bộ đàm có thể phủ cả một thành phố.
Trạm lặp bộ đàm là gì?
Trạm lặp là thiết bị đặt ở nơi cao, nghe tín hiệu từ bộ đàm trên một tần số rồi phát lại trên tần số khác với công suất lớn hơn. Nhờ đó hai máy ở hai đầu thành phố vẫn nghe được nhau dù không nhìn thấy nhau.
VHF và UHF khác nhau thế nào?
VHF có tần số thấp hơn, đi xa hơn ở vùng trống và đồi núi thưa. UHF có tần số cao hơn, xuyên toà nhà và len trong phố tốt hơn. Đội làm trong nhà, trong đô thị thường chọn UHF.
Dùng bộ đàm ở Việt Nam có cần giấy phép không?
Phần lớn trường hợp là cần. Tần số vô tuyến điện do nhà nước quản lý, tổ chức sử dụng bộ đàm phải được cấp phép tần số, trừ một số thiết bị công suất rất nhỏ được miễn theo quy định. Nên hỏi người bán và cơ quan quản lý tần số trước khi dùng.
Bộ đàm số có gì hơn bộ đàm thường?
Bộ đàm số cho âm trong hơn, pin bền hơn, chia được nhiều cuộc gọi trên một kênh, gọi riêng từng người, gửi tin nhắn ngắn, báo vị trí và có nút khẩn cấp. Đổi lại máy và hạ tầng đắt hơn.
