Hệ thống dẫn đường đỗ xe là tập hợp cảm biến, bảng điện tử và phần mềm cho người lái biết còn bao nhiêu chỗ trống ở bãi nào, tầng nào, thậm chí ô nào, trước khi họ phải chạy vòng tìm. Ở cấp toà nhà, đó là những chiếc đèn xanh đỏ treo trên mỗi ô đỗ và bảng số ở đầu mỗi lối đi. Ở cấp thành phố, đó là các bảng điện tử bên đường báo số chỗ trống của từng bãi trong khu trung tâm. Mục đích của người điều phối là giảm lượng xe chạy vòng tìm chỗ, một phần lưu lượng ít ai để ý nhưng góp vào ùn tắc ở những khu đông.
Xe chạy vòng tìm chỗ: lưu lượng vô hình
Ở khu trung tâm, một phần xe trên đường không đi đâu cả: chúng đang chạy chậm, nhìn hai bên tìm chỗ đỗ. Những chiếc xe ấy thường đi chậm, dừng đột ngột khi thấy chỗ trống, chen ngang để quay đầu. Chúng làm chậm cả dòng xe phía sau.
Nhà kinh tế học đô thị Donald Shoup ở Mỹ là người nổi tiếng nhất với chủ đề này. Ông tổng hợp các khảo sát cũ ở một số khu trung tâm, trong đó có những nơi ước tính tỉ lệ xe đang tìm chỗ khá cao. Các nghiên cứu sau này dùng dữ liệu định vị thường đo được tỉ lệ thấp hơn, và con số thay đổi rất nhiều theo từng khu phố, từng giờ. Điểm chung không đổi: ở nơi chỗ đỗ hiếm, việc tìm chỗ tạo thêm xe chạy trên đường, và thông tin tốt có thể cắt bớt phần xe đó.
Ba cấp của hệ thống dẫn đường
| Cấp | Thông tin cho người lái | Cảm biến thường dùng |
|---|---|---|
| Cấp thành phố | Bảng điện tử ở các trục chính: tên bãi, hướng đi, số chỗ trống | Đếm xe vào ra ở cổng từng bãi |
| Cấp toà nhà, bãi lớn | Bảng ở lối vào và đầu mỗi tầng: tầng nào còn bao nhiêu chỗ | Đếm ở lối lên xuống giữa các tầng |
| Cấp từng ô | Đèn trên mỗi ô, bảng ở đầu mỗi dãy chỉ số chỗ và mũi tên | Cảm biến siêu âm treo trần trên từng ô, cảm biến từ dưới sàn, hoặc camera nhận dạng |
Màu đèn trên ô thường theo quy ước dễ hiểu: xanh là trống, đỏ là có xe, xanh dương hay một màu riêng cho ô dành cho người khuyết tật, ô sạc xe điện. Đứng ở đầu một dãy dài, chỉ cần nhìn xem có đốm xanh nào không là biết có nên rẽ vào hay không.
Cảm biến hoạt động thế nào
- Siêu âm treo trần: phát xung âm thanh xuống sàn, đo thời gian dội lại. Có xe thì khoảng cách ngắn hơn. Phổ biến trong bãi đỗ trong nhà.
- Cảm biến từ chôn dưới mặt đường: phát hiện khối kim loại lớn đứng trên đó. Hay dùng cho chỗ đỗ ngoài trời bên lề đường.
- Camera nhận dạng: một camera nhìn được nhiều ô cùng lúc, có thể đọc biển số để giúp người lái tìm lại xe mình khi quên chỗ đỗ.
- Đếm ở cổng: đơn giản nhất, chỉ biết tổng số chỗ còn trống trong bãi, không biết ở đâu.
Từ bảng chỉ dẫn tới điều tiết bằng giá
Thông tin chỉ giải quyết được một nửa. Nếu khu trung tâm có ít chỗ hơn số xe muốn đỗ, bảng điện tử chỉ có thể báo "hết chỗ" ở mọi nơi. Nhiều thành phố vì vậy kết hợp thông tin với giá.
Ví dụ hay được nhắc là chương trình SFpark ở San Francisco, Mỹ, thử nghiệm từ đầu thập niên 2010. Thành phố gắn cảm biến vào hàng nghìn chỗ đỗ có đồng hồ thu tiền bên lề đường ở một số khu, đo tỉ lệ chỗ có xe theo từng dãy phố, từng khung giờ. Sau đó họ điều chỉnh giá theo chu kỳ: dãy phố luôn kín thì tăng giá, dãy phố ít xe thì giảm giá, với mục tiêu mỗi dãy phố luôn còn khoảng một hai chỗ trống. Khi luôn có chỗ trống ở gần, người lái không phải chạy vòng.
Cách làm này dựa trên lập luận của Shoup: chỗ đỗ bên đường là tài sản công khan hiếm, nếu để quá rẻ thì nó luôn đầy, và cái giá thật được trả bằng thời gian chạy vòng của mọi người. Lập luận ấy gây tranh cãi, nhất là với chủ cửa hàng lo mất khách, nhưng đã ảnh hưởng tới chính sách đỗ xe của nhiều thành phố.
Người điều phối bãi đỗ làm gì
Ở một bãi đỗ lớn của trung tâm thương mại, sân bay hay bệnh viện, luôn có một phòng điều hành nhỏ. Người trực ở đó:
- Theo dõi tỉ lệ đầy của từng tầng, đóng tầng đã kín để xe không lên rồi phải xuống.
- Điều nhân viên ra hướng dẫn xe khi hệ thống báo sai, khi có xe đỗ chiếm hai ô hay chắn lối.
- Mở thêm khu dự phòng vào dịp lễ, cuối tuần, kỳ nghỉ.
- Xử lý hàng chờ ở cổng ra: mở thêm làn thu phí, chuyển sang thanh toán không dừng khi đông, để xe không xếp hàng tràn ra đường.
- Phối hợp với trung tâm điều khiển giao thông của thành phố khi bãi đầy, để các bảng điện tử bên ngoài báo kịp, đẩy xe sang bãi khác trước khi hàng chờ trước cổng chặn mất làn đường.
Chi tiết cuối rất quan trọng. Một bãi đỗ nổi tiếng mà đầy thường sinh ra hàng xe chờ dài ngoài cổng, chiếm một làn đường chính. Đó là lúc chuyện riêng của một toà nhà biến thành chuyện của cả con phố.
Ở Việt Nam: từ bãi trong toà nhà ra tới lòng đường
Trong các trung tâm thương mại, toà văn phòng và sân bay lớn ở Việt Nam, đèn xanh đỏ trên từng ô và bảng báo số chỗ trống ở mỗi tầng đã khá quen thuộc với người đi ô tô. Ở cấp thành phố, Hà Nội từng triển khai ứng dụng đỗ xe trên điện thoại cho một số tuyến phố có điểm trông giữ xe dưới lòng đường, giúp người lái xem chỗ và trả phí qua điện thoại. Các thành phố khác cũng có những thử nghiệm theo hướng tương tự.
Đặc thù của Việt Nam là xe máy. Phần lớn chỗ gửi xe máy là các bãi trông giữ có người, xếp xe sát nhau, không có cảm biến từng chỗ. Việc điều phối ở đây dựa vào người trông giữ: xếp xe gọn để đủ chỗ, giữ lối ra vào thông, không lấn ra lòng đường. Ở các khu đông như quanh chợ, bệnh viện, trường học, chính việc xếp xe gọn hay lộn xộn quyết định cả đoạn đường phía trước có thông hay không.
Người lái xe nên làm gì
- Xem trước khi tới. Nhiều trung tâm thương mại, bệnh viện, sân bay có thông tin bãi đỗ trên trang của họ hoặc trong ứng dụng bản đồ. Biết trước bãi nào thường đầy giúp chọn ngay bãi khác.
- Tin bảng điện tử. Khi bảng báo tầng dưới đã kín, đi thẳng lên tầng trên, đừng vòng xuống thử vận may.
- Đỗ ngay ngắn trong một ô. Đỗ lệch làm cảm biến của ô bên cạnh báo sai, và người sau phải chạy thêm một vòng.
- Không chờ chỗ giữa lối đi. Đứng chờ một chiếc xe sắp ra làm tắc cả dãy phía sau.
- Chụp lại số tầng, số cột. Một phần không nhỏ thời gian lái vòng trong bãi là của người quên chỗ đã đỗ.
- Cân nhắc gửi xe xa hơn một chút rồi đi bộ. Bãi xa trung tâm thường còn chỗ, và vài trăm mét đi bộ có khi nhanh hơn mười phút vòng quanh khu phố.
Góc nhìn hôm nay
Hệ thống dẫn đường đỗ xe là ví dụ đẹp về điều phối bằng thông tin: không ra lệnh cho ai, chỉ cho mọi người biết điều họ cần biết đúng lúc, và để mỗi người tự đưa ra lựa chọn tốt hơn. Ai thích tìm hiểu thêm có thể đọc sách "The High Cost of Free Parking" của Donald Shoup, cuốn sách thay đổi cách nhiều nhà quy hoạch nghĩ về chỗ đỗ xe, hoặc lần tới vào một bãi đỗ lớn, để ý xem bảng điện tử có báo đúng số chỗ trống bạn thấy không.
Câu hỏi thường gặp
Đèn xanh đỏ trên trần bãi đỗ xe nghĩa là gì?
Đó là đèn báo trạng thái từng ô đỗ, gắn với cảm biến siêu âm hoặc camera. Đèn xanh thường là ô còn trống, đỏ là đã có xe; một số bãi dùng màu riêng cho ô dành cho người khuyết tật hoặc ô sạc xe điện.
Hệ thống báo chỗ trống bãi đỗ xe hoạt động thế nào?
Hệ thống đếm xe vào ra ở cổng hoặc dùng cảm biến trên từng ô, gửi dữ liệu về máy chủ, rồi hiển thị số chỗ trống lên bảng điện tử ở lối vào, đầu mỗi tầng, đầu mỗi dãy và ở cấp thành phố là bảng bên đường. Một số nơi đưa thông tin này lên ứng dụng điện thoại.
SFpark là gì?
SFpark là chương trình thí điểm ở San Francisco từ đầu thập niên 2010, gắn cảm biến vào chỗ đỗ bên đường và điều chỉnh giá theo mức độ đầy của từng dãy phố. Mục tiêu là luôn còn vài chỗ trống ở mỗi dãy để người lái không phải chạy vòng tìm chỗ.
Xe chạy vòng tìm chỗ đỗ có gây kẹt xe không?
Có góp phần, nhất là ở khu trung tâm khan hiếm chỗ đỗ. Xe tìm chỗ đi chậm, dừng đột ngột, quay đầu, làm chậm dòng xe phía sau. Mức đóng góp thay đổi nhiều theo từng khu phố và các nghiên cứu cho ra những con số khác nhau.
Donald Shoup là ai?
Donald Shoup là nhà kinh tế học quy hoạch đô thị người Mỹ, tác giả cuốn "The High Cost of Free Parking". Ông lập luận rằng chỗ đỗ xe miễn phí hoặc quá rẻ có cái giá ẩn rất lớn với thành phố, và đề xuất định giá chỗ đỗ bên đường để luôn còn chỗ trống.
