Ô vuông vàng, tiếng Anh là box junction, là vùng kẻ vạch chéo màu vàng giữa nút giao, mang một luật đơn giản: không được đi vào ô nếu lối ra phía bên kia chưa có chỗ trống cho xe của mình. Nó sinh ra để chống hiện tượng khoá cứng nút giao, khi xe đứng kẹt giữa nút chặn luôn hướng ngang, rồi hướng ngang lại chặn ngược trở lại, cho tới lúc cả một khu phố đứng yên. Anh đưa ô vuông vàng vào sử dụng từ giữa thập niên 1960, và ý tưởng ấy nay xuất hiện dưới nhiều hình thức ở nhiều nước.
Khoá cứng nút giao: một vòng luẩn quẩn
Tưởng tượng bốn ngã tư xếp thành một ô vuông trong khu phố dày. Giờ cao điểm, hướng đông tây đang xanh, nhưng đoạn đường phía sau nút đã kín xe. Vài chiếc vẫn cố lách vào giữa nút vì đèn còn xanh. Đèn chuyển. Hướng bắc nam được xanh nhưng không đi được, vì giữa nút có xe đứng. Trong lúc ấy, xe bắc nam ở nút bên cạnh cũng đã chui vào nút và đang chặn hướng đông tây của nút đó.
Chỉ cần mỗi nút có vài chiếc xe kẹt giữa, bốn nút có thể khoá lẫn nhau thành một vòng. Không ai đi được vì ai cũng đang chờ người khác. Tiếng Anh gọi hiện tượng này là gridlock, nghĩa đen là "khoá lưới", vì nó hay xảy ra ở những thành phố có mạng đường bàn cờ như Manhattan.
Đặc điểm đáng sợ của khoá cứng là nó không tự tan. Ùn tắc thông thường tan khi lượng xe đến giảm. Khoá cứng thì không, vì lối thoát của mỗi đoạn đường lại bị chặn bởi chính đoạn khác. Phải có người đứng gỡ từng nút, cho xe lùi hoặc rẽ để mở một chỗ hở đầu tiên.
Ô vuông vàng làm gì
Ô vuông vàng biến một quy tắc lịch sự thành một quy tắc có thể kiểm tra được. Vùng giữa nút được kẻ vạch chéo vàng, có khi chỉ là đường viền với các đường chéo. Luật ở Anh có thể tóm gọn:
- Không được đi vào ô nếu lối ra chưa có chỗ trống, kể cả khi đèn đang xanh.
- Ngoại lệ phổ biến: được phép vào ô và chờ trong đó khi muốn rẽ về phía phải đường, tức là cắt qua dòng xe ngược chiều, nếu lối ra của hướng rẽ đã trống và chỉ đang chờ dòng xe ngược chiều đi qua. Lưu ý Anh đi bên trái đường nên hướng rẽ cắt dòng là rẽ phải.
Điều quan trọng là vạch kẻ ở đó cho thấy vi phạm rõ ràng. Người lái không thể nói mình "không biết". Ở London và nhiều nơi khác, camera ghi lại xe dừng trong ô và gửi phạt, nên quy tắc được tôn trọng khá rộng rãi.
Những dạng khác của cùng một ý tưởng
| Nơi | Hình thức | Tinh thần |
|---|---|---|
| Anh, Ireland và nhiều nước theo luật đường bộ kiểu Anh | Ô vạch chéo vàng ở nút giao | Không vào nếu lối ra không trống |
| New York và một số thành phố Mỹ | Biển "Don't block the box", vạch chéo ở một số nút đông | Không chặn nút khi đèn chuyển |
| Nhiều nước châu Âu, châu Á | Vạch chéo hoặc chữ cấm dừng trước cổng trạm cứu hoả, lối ra bệnh viện, đường ngang đường sắt | Giữ trống một vùng then chốt dù phía trước đang ùn |
| Luật đường bộ nhiều nước | Quy tắc chung không vào nút giao khi không thể đi qua hết | Không cần vạch kẻ, áp dụng ở mọi nút |
Dưới mắt người điều phối giao thông
Người ngồi ở trung tâm điều khiển giao thông nhìn khoá cứng như một đám cháy: phát hiện sớm thì dập dễ, để lan thì phải huy động cả đội. Ngoài vạch kẻ, họ có vài công cụ:
Giữ xe ở ngoài thay vì cho vào trong
Trong giờ cao điểm, chiến lược điều khiển đèn ở những khu phố dày có khi đổi hẳn mục tiêu: không còn là cho nhiều xe đi qua nhất, mà là không để đoạn đường giữa hai nút đầy tràn. Đèn ở nút phía ngoài được cắt ngắn xanh để xe chờ ở vành ngoài, nơi đường còn rộng, thay vì chui vào lõi rồi đứng kín các đoạn ngắn giữa các nút. Cách này gọi chung là kiểm soát cổng vào hay "gating", hay được nhắc trong các tài liệu về điều khiển đèn ở mạng quá tải.
Cảm biến hàng chờ
Một cảm biến đặt ở cuối đoạn đường ngắn giữa hai nút, khi thấy xe đứng yên lâu ở đó, báo cho tủ điều khiển rằng phía sau đã đầy. Nút phía trước sẽ rút ngắn xanh cho hướng đi vào đoạn đó, tránh đẩy thêm xe vào chỗ không còn chỗ.
Người đứng nút
Khi khoá cứng đã hình thành, máy móc hầu như bất lực. Phải có cảnh sát hoặc người điều khiển giao thông đứng giữa nút, chọn một hướng để gỡ trước, chặn các hướng khác cho tới khi chỗ hở mở ra. Đây là lúc kinh nghiệm của người đứng nút quan trọng hơn mọi thuật toán.
Ở Việt Nam: chưa có ô vàng nhưng đã có luật và thói quen cần sửa
Ô vuông vàng kiểu Anh chưa phổ biến ở Việt Nam. Hệ thống biển báo và vạch kẻ đường nước ta theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 41:2024/BGTVT, trong đó có các loại vạch như vạch dừng, vạch người đi bộ, vạch cấm dừng đỗ ở một số vị trí. Người đi đường nên làm đúng theo vạch và biển thực tế ở từng nơi.
Nhưng không cần vạch vàng để hiểu nguyên tắc. Ở các nút giao đông xe tại Hà Nội, TP.HCM hay bất kỳ đô thị lớn nào, có thể thấy ngay hệ quả của việc "cứ xanh là đi": xe máy và ô tô chen vào giữa nút trong mấy giây cuối của đèn xanh, rồi đứng kẹt khi đèn đổi, hướng ngang không nhúc nhích được, người ta bấm còi, len lỏi. Dòng xe máy dày còn làm chuyện này nhanh hơn, vì xe máy lấp kín mọi khe hở trong vài giây.
Một quy tắc nhỏ, không cần biển báo, có thể giúp rất nhiều: trước khi vào nút, nhìn sang bên kia. Nếu phía bên kia chưa có chỗ cho xe mình, đứng lại ở vạch dừng, dù đèn còn xanh. Mình mất vài giây, nhưng cả nút không bị khoá.
Vì sao quy tắc đơn giản này khó làm
Ô vuông vàng đụng vào một nghịch lý quen thuộc của giao thông: điều tốt cho cả nhóm không trùng với điều có vẻ tốt cho từng người. Với từng tài xế, chui vào giữa nút có vẻ là lợi, vì ít nhất mình đã tiến lên được vài mét và chắc chắn được đi trong lượt tới. Cái giá, tức hướng ngang bị chặn, do người khác trả. Khi ai cũng nghĩ vậy, mọi người cùng thua.
Đó là lý do quy tắc phải được kẻ thành vạch rõ ràng và kèm chế tài, như cách London làm với camera. Nhưng ở chỗ nào chưa có vạch, thói quen cá nhân vẫn có tác dụng. Một vài người đứng chờ đúng lúc có thể đủ để một nút không bị khoá.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới đứng chờ ở một nút đông, thử quan sát: có bao nhiêu xe vào nút khi phía trước đã kín, và lượt đèn kế tiếp mất bao nhiêu giây vì những chiếc xe ấy. Đó là cách nhanh nhất để thấy ô vuông vàng giải quyết điều gì. Người thích tìm hiểu sâu có thể đọc Bộ luật Đường bộ của Anh, tài liệu công khai trên mạng, ở phần nói về box junction, hoặc tìm các bài nghiên cứu về "gridlock" và "gating control" trong lĩnh vực kỹ thuật giao thông.
Câu hỏi thường gặp
Ô vuông vàng ở ngã tư nghĩa là gì?
Đó là box junction, vùng vạch chéo màu vàng giữa nút giao, có ở Anh và một số nước. Người lái không được đi vào ô nếu lối ra phía bên kia chưa có chỗ trống cho xe mình, kể cả khi đèn đang xanh, để tránh đứng kẹt giữa nút chặn hướng ngang.
Gridlock là gì?
Gridlock là hiện tượng khoá cứng giao thông, khi xe đứng kẹt giữa các nút giao chặn lẫn nhau thành một vòng, không hướng nào đi được. Nó thường xảy ra ở mạng đường bàn cờ dày đặc và không tự tan, phải có người gỡ từng nút.
Việt Nam có ô vuông vàng ở nút giao không?
Ô vuông vàng kiểu Anh chưa phổ biến ở Việt Nam. Hệ thống vạch kẻ đường theo QCVN 41:2024/BGTVT, và người đi đường làm theo vạch, biển thực tế ở từng nơi. Dù vậy, nguyên tắc không vào giữa nút khi phía bên kia chưa có chỗ vẫn nên áp dụng ở mọi nút giao.
Đèn xanh nhưng phía trước đang kẹt có nên đi vào nút không?
Không nên. Nếu phía bên kia nút chưa có chỗ cho xe mình, đi vào chỉ làm xe đứng kẹt giữa nút khi đèn đổi và chặn hướng ngang. Chờ ở vạch dừng vài giây giúp cả nút thông thoáng hơn.
Vì sao có lúc đèn xanh rất ngắn ở các nút phía ngoài khu trung tâm?
Có thể trung tâm điều khiển đang giữ xe ở vành ngoài, nơi đường rộng hơn, để các đoạn đường ngắn trong khu trung tâm không đầy tràn và khoá cứng. Chờ ở ngoài lâu hơn một chút thường giúp vào trong nhanh hơn.
