INSARAG (International Search and Rescue Advisory Group) là mạng lưới thuộc Liên Hợp Quốc đặt ra chuẩn chung cho các đội tìm kiếm cứu nạn đô thị quốc tế, tức những đội chuyên tìm và đưa người ra khỏi nhà cửa đổ sập sau động đất. Nhờ INSARAG, khi hàng chục đội từ nhiều nước bay đến một vùng động đất, họ được tiếp nhận ở sân bay, chia khu làm việc và đánh dấu công trình theo cùng một cách. Nhóm được lập năm 1991, sau những trận động đất mà cứu hộ quốc tế đến đông nhưng rối loạn.
Bài học từ thập niên 1980
Trận động đất ở Thành phố Mexico năm 1985 và trận động đất ở Armenia năm 1988 là hai sự kiện thường được nhắc khi kể về nguồn gốc của INSARAG. Cả hai lần, nhiều đội cứu hộ nước ngoài tới giúp với thiện chí lớn. Nhưng các đội đến không báo trước, không biết khu nào đã có người tìm, không có phiên dịch, không mang đủ lương thực và nước, có lúc phải dựa vào chính nước đang gặp nạn để ăn ở. Hai đội có thể cùng đào một đống đổ nát trong khi khu bên cạnh chưa ai đến.
Năm 1991, các nước có đội cứu hộ và các nước hay gặp động đất thống nhất lập INSARAG, đặt ban thư ký trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc, nay thuộc Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo (OCHA). Năm 2002, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết 57/150 về tăng cường hiệu quả và điều phối hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn đô thị quốc tế. Nghị quyết này cho bộ hướng dẫn của INSARAG chỗ dựa chính thức, dù việc tuân thủ vẫn là tự nguyện.
Một chuyến đi cứu nạn quốc tế diễn ra thế nào
Bộ Hướng dẫn INSARAG mô tả các giai đoạn mà mọi đội được công nhận đều theo.
- Chuẩn bị: đội tập luyện, kiểm tra thiết bị, giữ danh sách thành viên trực sẵn, hồ sơ hộ chiếu và tiêm chủng luôn hợp lệ.
- Huy động: khi động đất xảy ra, đội báo tình trạng sẵn sàng lên một nền tảng trực tuyến chung gọi là Virtual OSOCC, nơi các đội và nước bị nạn trao đổi thông tin. Đội chỉ lên đường khi nước bị nạn chấp nhận hỗ trợ quốc tế.
- Tiếp nhận: ở sân bay hoặc cửa khẩu, một trung tâm tiếp nhận và xuất phát (RDC) đăng ký đội, làm thủ tục cho chó và thiết bị, rồi chỉ đường đến trung tâm điều phối.
- Điều phối tại chỗ: một trung tâm điều phối hoạt động hiện trường (OSOCC) làm việc với cơ quan quản lý thiên tai của nước sở tại. Riêng các đội cứu nạn đô thị có một tổ điều phối riêng (UCC) chia khu cho từng đội.
- Tác nghiệp: đội đánh giá khu được giao, tìm, cứu, đánh dấu công trình, báo cáo hằng ngày.
- Rút quân: khi giai đoạn cứu sống qua đi, nước sở tại quyết định chấm dứt tìm kiếm, các đội bàn giao, báo cáo và rời đi có trật tự, có khi để lại thiết bị cho địa phương.
- Rút kinh nghiệm: sau chuyến đi, đội nộp báo cáo để hệ thống học hỏi.
Điểm then chốt: nước bị nạn luôn là người quyết định. Đội quốc tế không tự ý đến và không tự ý chọn chỗ làm.
Đội nhẹ, đội trung bình, đội nặng
INSARAG xếp đội theo năng lực, qua một kỳ thẩm định gọi là IEC (INSARAG External Classification). Kỳ thẩm định này kéo dài cả ngày đêm, mô phỏng một chuyến đi thật, và được các chuyên gia từ nước khác chấm. Đội được xếp hạng phải thẩm định lại định kỳ, thường năm năm một lần.
| Loại đội | Năng lực chính |
|---|---|
| Nhẹ (Light) | Tìm kiếm trên bề mặt và cứu người bị kẹt nhẹ, hỗ trợ ngay sau thảm hoạ, thường là đội trong nước hoặc nước láng giềng |
| Trung bình (Medium) | Tìm và cứu trong công trình bê tông sập, có chó tìm kiếm và thiết bị dò tìm, làm việc liên tục ngày đêm ở một hiện trường, tự túc trong khoảng một tuần |
| Nặng (Heavy) | Như đội trung bình nhưng làm được ở hai hiện trường cùng lúc, có năng lực cắt, khoan, chống đỡ kết cấu bê tông cốt thép lớn, tự túc trong khoảng mười ngày |
"Tự túc" là yêu cầu cứng: đội phải mang theo lương thực, nước, lều, máy phát điện, thuốc men cho chính mình. Một đội không tự túc biến thành gánh nặng cho vùng thiên tai.
Một đội nặng gồm nhiều chuyên môn chứ không chỉ người đào bới: chỉ huy, chuyên gia kết cấu đánh giá xem công trình có sập thêm không, chuyên viên vật liệu nguy hiểm, kỹ thuật viên tìm kiếm bằng camera và thiết bị nghe, người dẫn chó, nhân viên y tế cho chính đội và cho nạn nhân, người lo hậu cần và liên lạc. Hàng hoá của một đội nặng thường tính bằng hàng chục tấn.
Ngôn ngữ chung trên những bức tường đổ
Đóng góp dễ thấy nhất của INSARAG là hệ thống đánh dấu chung. Khi một đội đã làm xong ở một toà nhà, họ vẽ ký hiệu bằng sơn phun lên tường hoặc một chỗ dễ thấy, theo khuôn quy định: đội nào, ngày nào, đã tìm ở mức nào, còn mối nguy gì, đã đưa ra bao nhiêu người. Đội đến sau đọc là biết ngay, không phải lặp lại việc đã làm.
Bên cạnh đó là hệ thống phân loại công việc:
- Phân loại hiện trường: các khu được xếp theo khả năng còn người sống và độ khó, để những đội giỏi nhất được đưa tới nơi có cơ hội cứu sống cao nhất.
- Các mức tìm kiếm: từ đánh giá nhanh cả khu, tìm kiếm nhanh từng toà, đến tìm kiếm toàn diện một công trình. Mỗi mức tốn thời gian khác nhau, và người điều phối dùng chúng để tính xem bao nhiêu đội cần cho bao nhiêu khu.
Việc phân loại nghe có vẻ lạnh lùng, nhưng nó trả lời câu hỏi khó nhất của nghề: với số đội có hạn, làm thế nào để cứu được nhiều người nhất trong những ngày đầu, khi cơ hội sống sót giảm theo từng giờ.
Đội địa phương mới là người cứu nhiều nhất
Có một sự thật mà chính INSARAG nhấn mạnh trong tài liệu của mình: phần lớn người được cứu sống sau động đất là do hàng xóm, người thân và lực lượng tại chỗ đưa ra trong những giờ đầu tiên, trước khi bất kỳ đội quốc tế nào kịp hạ cánh. Đội quốc tế có giá trị ở những công trình bê tông lớn, phức tạp, nơi cần thiết bị nặng và chuyên môn sâu.
Vì thế từ khoảng thập niên 2010, INSARAG đặt trọng tâm nhiều hơn vào việc giúp các nước xây dựng năng lực trong nước: đào tạo đội quốc gia, đưa phương pháp chung vào lực lượng cứu hộ thường trực, và công nhận cả các đội trong nước theo cùng chuẩn. Một nước có đội mạnh trong nước thì cũng biết cách tiếp nhận đội quốc tế tốt hơn.
Góc nhìn hôm nay
INSARAG là một ví dụ hiếm về việc nhiều quốc gia chịu ngồi lại để thống nhất những chi tiết rất nhỏ: cách sơn một ký hiệu, cách điền một mẫu đăng ký ở sân bay. Những chi tiết ấy quyết định việc một đội đến nơi là bắt tay vào làm ngay hay mất cả ngày hỏi đường.
Việt Nam đã cử lực lượng cứu hộ ra nước ngoài trong một số đợt động đất gần đây, và các tỉnh vẫn thường xuyên tổ chức diễn tập tìm kiếm cứu nạn trong công trình sập. Với người dân, bài học mang về rất cụ thể: trong vùng có nguy cơ động đất, việc học sơ cứu ở lớp có chứng chỉ và biết cách báo vị trí người mắc kẹt chính xác cho lực lượng chức năng là những đóng góp thiết thực nhất, vì những giờ đầu thuộc về những người đang có mặt.
Người muốn đọc thêm có thể tìm Bộ Hướng dẫn INSARAG, công bố công khai, gồm ba tập: chính sách, chuẩn năng lực và hướng dẫn tác nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
INSARAG là gì?
INSARAG là Nhóm tư vấn tìm kiếm cứu nạn quốc tế, một mạng lưới trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc lập năm 1991. Nhóm đặt chuẩn chung về năng lực, quy trình và cách phối hợp cho các đội tìm kiếm cứu nạn đô thị khi họ ra nước ngoài cứu hộ sau động đất.
Đội cứu nạn nặng và trung bình khác nhau thế nào?
Đội trung bình làm việc liên tục ở một hiện trường và tự túc khoảng một tuần. Đội nặng làm được ở hai hiện trường cùng lúc, có năng lực xử lý kết cấu bê tông lớn và tự túc khoảng mười ngày.
Đội cứu hộ quốc tế có tự đến vùng động đất được không?
Theo hướng dẫn INSARAG thì không. Nước bị nạn phải chấp nhận hỗ trợ quốc tế trước, rồi các đội được tiếp nhận ở sân bay và phân khu làm việc qua trung tâm điều phối chung.
Ký hiệu sơn trên tường nhà sập sau động đất nghĩa là gì?
Đó là hệ thống đánh dấu chung của INSARAG, cho biết đội nào đã tìm kiếm, vào ngày nào, ở mức độ nào và còn mối nguy gì. Đội đến sau đọc ký hiệu để không làm lặp lại.
Ai cứu được nhiều người nhất sau động đất?
Phần lớn người sống sót được cứu trong những giờ đầu bởi hàng xóm, người thân và lực lượng tại chỗ. Đội quốc tế phát huy ở những công trình lớn, phức tạp, cần thiết bị và chuyên môn sâu.
