Khi một đàn ong mật chia đàn, vài nghìn con ong treo thành chùm trên cành cây và để vài trăm con trinh sát đi tìm nhà mới. Không con nào ra lệnh: các trinh sát "vận động" cho chỗ mình tìm được bằng điệu nhảy, chỗ tốt thu hút thêm người ủng hộ, và khi đủ số ong tụ ở một hốc thì cả đàn cất cánh bay tới đó. Nhà sinh học Thomas Seeley đã dành mấy chục năm đo đạc quá trình này và gọi nó là một kiểu "dân chủ của loài ong".
Chia đàn: một nửa thành phố dọn đi mà chưa biết đi đâu
Cuối xuân, khi tổ đông ong và đầy mật, đàn ong mật nuôi một số ong chúa mới. Trước khi ong chúa non nở, ong chúa già bay ra cùng một phần lớn ong thợ, thường được ước khoảng hai phần ba số ong trong tổ. Đàn ra đi này có thể lên tới hơn mười nghìn con. Chúng ăn no mật trước khi đi, đủ sống vài ngày, rồi đậu thành một chùm lủng lẳng trên cành cây hay mái hiên, thường không xa tổ cũ.
Chùm ong này chưa có nhà. Nó không có sáp dự trữ, không có ấu trùng, không có kho. Nếu tìm được hốc tốt, đàn sẽ sống qua mùa đông; chọn nhầm hốc quá nhỏ, quá ẩm hay quá trống trải thì có thể chết vì lạnh hoặc bị kẻ thù tìm ra. Đây là quyết định sống còn, và nó phải được đưa ra trong vài giờ đến vài ngày.
Điều đáng chú ý là ong chúa không tham gia. Cô ấy chỉ là cỗ máy đẻ trứng, nằm giữa chùm. Người quyết định là vài trăm ong thợ già, những con đã từng đi kiếm ăn và biết đọc địa hình. Theo các ước tính của Seeley, số trinh sát chỉ chiếm vài phần trăm số ong trong đàn.
Thomas Seeley và những thí nghiệm trên đảo trống
Thomas Seeley, giáo sư sinh học ở Đại học Cornell (Mỹ), bắt đầu nghiên cứu cách ong chọn tổ từ thập niên 1970, khi còn là nghiên cứu sinh. Thời đó ông đo hàng loạt hốc cây có ong hoang sinh sống và thử nghiệm bằng những thùng mồi có kích thước khác nhau để xem ong ưa loại nào. Về sau, ông cùng các cộng sự như Kirk Visscher dựng thí nghiệm trên đảo Appledore ngoài khơi bang Maine. Hòn đảo gần như không có cây to nên cũng hầu như không có hốc tự nhiên: mọi lựa chọn mà đàn ong có đều là thùng do nhà nghiên cứu đặt sẵn.
Nhờ vậy, ông kiểm soát được "các ứng viên". Trong một loạt thí nghiệm nổi tiếng, nhóm của ông đặt một hộp tốt và vài hộp kém hơn ở khoảng cách tương đương, đánh dấu từng trinh sát bằng chấm sơn màu, rồi ngồi quan sát từng điệu nhảy trên bề mặt chùm ong. Trong phần lớn lần thử, đàn ong chọn đúng hộp tốt nhất. Toàn bộ quá trình được ông kể lại trong cuốn Honeybee Democracy (Princeton University Press, 2010).
Nhà mơ ước của ong mật
Từ việc đo hốc cây thật và thử thùng mồi, Seeley tổng kết vài tiêu chí mà ong mật châu Âu (Apis mellifera) coi trọng:
| Tiêu chí | Ong ưa thích | Vì sao |
|---|---|---|
| Thể tích hốc | Khoảng 40 lít | Đủ chỗ xây bánh tổ chứa mật qua đông, không quá rộng khó giữ ấm |
| Cửa ra vào | Nhỏ, cỡ vài chục cm² | Dễ canh giữ, ít mất nhiệt |
| Độ cao cửa | Cao trên mặt đất vài mét | Khó bị thú leo trèo phát hiện |
| Vị trí cửa | Gần đáy hốc | Khí ấm đọng ở phía trên, chỗ ong sống |
| Độ khô | Khô ráo, không đọng nước | Tránh nấm mốc, tránh lạnh |
Ong nội ở châu Á như Apis cerana, loài người Việt vẫn nuôi, có đàn nhỏ hơn nên thường vừa với hốc nhỏ hơn; con số 40 lít là của ong châu Âu, không nên áp nguyên.
Trinh sát làm việc ra sao
Một trinh sát bay ra, lùng sục hốc cây, khe đá, hộc tường. Khi gặp một hốc, nó chui vào, đi bộ khắp các vách, có khi mất tới vài chục phút, như thể đang đo đạc. Nếu hốc đạt, nó bay về chùm ong và nhảy điệu lắc mông (waggle dance), loại vũ điệu mà Karl von Frisch đã giải mã: góc của đường lắc so với phương thẳng đứng chỉ hướng so với Mặt Trời, độ dài pha lắc chỉ khoảng cách.
Điểm mấu chốt nằm ở cường độ nhảy. Hốc càng tốt, trinh sát nhảy càng nhiều vòng. Một ong thấy hốc xuất sắc có thể nhảy cả trăm vòng; ong thấy hốc tạm được chỉ nhảy vài vòng, hoặc không nhảy. Các ong trinh sát khác, chưa có ý kiến, đọc điệu nhảy, bay ra xem tận nơi, rồi về nhảy theo đánh giá của chính mình.
Nhiệt tình phai dần theo mỗi chuyến
Seeley phát hiện một chi tiết tinh tế: mỗi lần trở về, cùng một trinh sát lại nhảy ít vòng hơn lần trước, giảm khá đều, cho tới khi thôi hẳn. Không con nào bám mãi một ý kiến. Nhờ vậy một hốc chỉ còn được ủng hộ nếu liên tục có ong mới đến xem và thấy nó tốt. Hốc tầm thường lúc đầu có thể được nhảy nhiều do tình cờ được phát hiện trước, nhưng tiếng nói ấy tắt nhanh, trong khi hốc tốt được "tái tuyển" mãi.
Đây là một cơ chế chống bè phái rất gọn: ý kiến mạnh lan nhanh vì được nhiều ong độc lập xác nhận, chứ không phải vì vài con nói to và dai.
Đếm đủ số người: ngưỡng đồng thuận
Nếu đàn ong chờ tới khi mọi trinh sát nhất trí, chúng có thể treo trên cành nhiều ngày giữa gió mưa. Ong không chờ như vậy. Chúng dùng phép đếm tại chỗ, giới khoa học gọi là cảm nhận ngưỡng (quorum sensing). Một trinh sát ở hốc đang được bàn sẽ để ý xem xung quanh có bao nhiêu ong khác. Khi số ong cùng lúc có mặt ở đó chạm một ngưỡng, các đo đạc của Seeley và Visscher cho thấy khoảng 20 đến 30 con, trinh sát đổi việc.
Chúng bay về chùm và phát ra tín hiệu gọi là "piping": áp ngực vào ong khác và rung cơ bay tạo ra tiếng kêu cao. Tín hiệu này báo cho cả chùm làm nóng cơ bay. Ong cần cơ ngực đạt khoảng 35 °C mới cất cánh được, nên phần lớn đàn bắt đầu run cơ để sưởi. Khi đủ nóng, cả chùm bung ra thành một đám mây, và vài trinh sát biết đường lao vọt qua đám mây theo hướng đích, dẫn cả nghìn con theo sau.
Vì sao dùng ngưỡng mà không dùng nhất trí
Ngưỡng đồng thuận là thỏa hiệp giữa nhanh và đúng. Ngưỡng càng thấp, đàn quyết nhanh nhưng dễ chọn bừa; ngưỡng càng cao, đàn chọn chuẩn nhưng mất thời gian và mật dự trữ. Thí nghiệm cho thấy khi thời tiết xấu hoặc mật dự trữ cạn, đàn có thể quyết với ít bằng chứng hơn. Đây là điều người điều phối nào cũng biết: không có quyết định hoàn hảo, chỉ có quyết định đủ tốt và đúng lúc.
Cú húng đầu: tín hiệu dừng
Năm 2012, Seeley cùng các cộng sự công bố trên tạp chí Science một phát hiện nữa. Trinh sát ủng hộ hốc A, khi gặp một con đang nhảy cho hốc B, sẽ húc đầu vào nó và phát ra tiếng rung ngắn. Bị húc nhiều lần, con ong kia ngừng nhảy sớm hơn. Đây là "tín hiệu dừng" (stop signal).
Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng tín hiệu này giúp phá thế giằng co khi có hai hốc tốt ngang nhau. Không có nó, hai phe có thể kéo dài mãi; có nó, phe nào nhỉnh hơn chút sẽ nhanh chóng lấn át. Các tác giả so sánh cơ chế này với cách các nhóm tế bào thần kinh trong não ức chế lẫn nhau khi não phải chọn giữa hai phương án.
| Ở đàn ong | Ở bộ não | Ở một cuộc họp người |
|---|---|---|
| Trinh sát | Tế bào thần kinh | Thành viên tự đi tìm hiểu |
| Điệu nhảy mạnh yếu | Tần số phát xung | Mức độ ủng hộ có lý lẽ |
| Nhiệt tình phai dần | Tín hiệu tự tắt | Không ai được giữ ý kiến mãi |
| Tín hiệu dừng | Ức chế chéo | Phản biện trực tiếp phương án khác |
| Ngưỡng đồng thuận | Ngưỡng ra quyết định | Biểu quyết khi đủ đa số định trước |
Đàn ong dạy gì cho người điều phối
Trong cuốn sách của mình, Seeley rút ra vài nguyên tắc ông thấy dùng được cho các nhóm người phải ra quyết định chung. Nói theo cách dễ nhớ:
- Người dẫn dắt ít áp đặt. Ong chúa không bỏ phiếu. Người chủ trì cuộc họp càng nói ít ý kiến riêng, nhóm càng tìm được nhiều phương án.
- Đi tìm rộng trước, thu hẹp sau. Vài trăm trinh sát tỏa đi mọi hướng. Một nhóm chỉ xem hai phương án quen thuộc thì dễ bỏ sót phương án tốt nhất.
- Tự kiểm chứng, không truyền miệng. Ong không nhảy theo bạn mà không bay đi xem. Ý kiến có giá trị khi người nói đã tận mắt kiểm tra.
- Ý kiến có hạn sử dụng. Nhiệt tình phai dần ngăn một tiếng nói chiếm sóng.
- Định trước ngưỡng chốt. Biết lúc nào thì đủ, để không họp mãi.
Các nguyên tắc này nghe quen với người làm chỉ huy sự cố hay điều độ: thu thập báo cáo độc lập từ hiện trường, đánh giá theo tiêu chí có sẵn, và có quy tắc rõ khi nào chuyển từ bàn sang làm.
Góc nhìn hôm nay: gặp đàn ong chia đàn thì làm gì
Ở Việt Nam, mùa ong nội chia đàn thường rơi vào lúc hoa nở rộ, tùy vùng. Người nuôi ong đặt thùng mồi cũ còn mùi sáp ở chỗ cao, thoáng, cửa nhỏ, để "bẫy" đàn ra đi. Hiểu cách trinh sát chấm điểm hốc giúp thấy vì sao mẹo dân gian ấy hiệu quả: thùng khô, có mùi tổ cũ, cửa hẹp là đúng gu trinh sát.
Gặp một chùm ong treo trên cành hay mái nhà, nên biết rằng ong đang chia đàn thường hiền hơn ong giữ tổ, vì chúng không có tổ để bảo vệ và đang no mật. Dù vậy, đừng chọc phá, đừng xịt thuốc. Hãy giữ khoảng cách, giữ trẻ nhỏ và vật nuôi tránh xa, rồi liên hệ người nuôi ong quanh vùng: đàn ong đó có giá trị và họ thường sẵn lòng tới bắt. Phần lớn chùm ong sẽ tự bay đi trong vòng một hai ngày khi trinh sát đã chọn xong.
Muốn đọc tiếp, cuốn Honeybee Democracy của Seeley là sách dễ đọc cho người không chuyên. Các trại ong nhận khách tham quan ở Tây Nguyên hay miền núi phía Bắc là nơi có thể tận mắt xem điệu nhảy của ong trên cầu ong khung kính.
Câu hỏi thường gặp
Ong chúa có quyết định nơi làm tổ mới không?
Không. Ong chúa không tham gia tìm hay chọn hốc. Vài trăm ong thợ trinh sát đi tìm, đánh giá và "bàn bạc" bằng điệu nhảy; ong chúa chỉ bay theo đàn khi cả đàn đã chọn xong.
Đàn ong chọn tổ mới mất bao lâu?
Thường từ vài giờ tới vài ngày, tùy số hốc tìm được và thời tiết. Trong thời gian đó chùm ong treo trên cành và sống bằng mật đã ăn no trước khi rời tổ cũ.
Thomas Seeley là ai?
Thomas Seeley là nhà sinh học người Mỹ, giáo sư ở Đại học Cornell, nổi tiếng với các nghiên cứu về hành vi tập thể của ong mật. Cuốn Honeybee Democracy (2010) của ông kể lại cách đàn ong chọn nhà mới.
Ngưỡng đồng thuận (quorum) ở ong là gì?
Là số ong trinh sát cùng có mặt ở một hốc đủ để chúng coi như đã đạt đồng thuận, theo đo đạc khoảng 20 đến 30 con. Khi chạm ngưỡng, trinh sát quay về phát tín hiệu cho cả đàn chuẩn bị cất cánh, không cần chờ mọi trinh sát nhất trí.
Gặp đàn ong đậu trên cây gần nhà có nguy hiểm không?
Ong đang chia đàn thường ít hung dữ vì không có tổ để bảo vệ, nhưng vẫn có thể đốt nếu bị chọc phá. Hãy tránh xa, giữ trẻ em và vật nuôi ở xa, và gọi người nuôi ong tới bắt thay vì tự đuổi hay xịt thuốc.
