Tuyến phân luồng ở eo Dover là hệ thống chia eo biển giữa Anh và Pháp thành hai "làn đường" ngược chiều: tàu đi về phía tây nam bám sát bờ Anh, tàu đi về phía đông bắc bám sát bờ Pháp, ở giữa là một dải phân cách không ai được đi vào. Đây là một trong những tuyến phân luồng đầu tiên trên thế giới, ra đời từ cuối thập niên 1960, và trở thành khuôn mẫu cho hàng trăm tuyến tương tự ở khắp các đại dương. Hai trung tâm trên hai bờ, một của Anh, một của Pháp, cùng theo dõi và điều phối tuyến này suốt ngày đêm.
Vì sao eo Dover cần chia làn
Eo Dover (người Pháp gọi là Pas de Calais) là chỗ hẹp nhất giữa Anh và lục địa châu Âu, rộng khoảng 33 km. Đây là cửa ngõ của biển Bắc, nơi tàu đi tới các cảng lớn như Rotterdam, Antwerp, Hamburg phải đi qua. Cùng lúc, phà và tàu khách chạy ngang giữa Dover và Calais nhiều chuyến mỗi ngày, cắt vuông góc với dòng tàu dọc. Thêm vào đó là sương mù, dòng triều mạnh và những bãi cạn rải rác giữa eo.
Trước khi có tuyến phân luồng, mỗi tàu tự chọn đường. Tàu đi hai chiều đan xen nhau giữa eo, va chạm xảy ra không hiếm. Quy tắc tránh va thời đó vẫn áp dụng, nhưng khi hàng trăm tàu cùng tự áp dụng theo cách của mình trong sương mù, hệ quả khó lường.
Tuyến phân luồng ra đời thế nào
Ý tưởng chia làn trên biển được các hiệp hội hàng hải và giới hàng hải Anh, Pháp, Đức bàn từ những năm 1960. Năm 1967, tuyến phân luồng ở eo Dover bắt đầu được áp dụng, ban đầu mang tính khuyến nghị. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (khi ấy còn tên IMCO) công nhận và đưa vào khuôn khổ quốc tế.
Ba vụ đắm năm 1971
Một chuỗi tai nạn đầu năm 1971 làm thay đổi cách nhìn. Tháng 1, tàu dầu Texaco Caribbean va chạm với một tàu khác trong eo và chìm. Chỉ một ngày sau, tàu Brandenburg đâm vào xác tàu đắm và chìm theo. Vài tuần sau, tàu Niki lại đâm vào chính khu xác tàu đó. Ba vụ liên tiếp ở cùng một chỗ, nhiều thuyền viên thiệt mạng, cho thấy chỉ vẽ làn trên hải đồ là chưa đủ: cần ai đó theo dõi từ bờ và báo cho tàu biết nguy hiểm đang ở đâu.
Từ bài học đó, Anh lập trung tâm theo dõi trên vách đá gần Dover, nay gọi là Dịch vụ Thông tin Hàng hải eo biển Manche (CNIS). Pháp có trung tâm tương ứng ở mũi Gris-Nez. Năm 1977, khi Công ước quốc tế về quy tắc tránh va trên biển năm 1972 (COLREGs) có hiệu lực, Quy tắc 10 về tuyến phân luồng trở thành bắt buộc với mọi tàu, không còn là khuyến nghị.
Quy tắc 10: cách đi trong tuyến phân luồng
Quy tắc 10 của COLREGs áp dụng cho mọi tuyến phân luồng được IMO công nhận, từ Dover đến Singapore. Những điểm chính, viết gọn:
- Đi đúng làn, đúng chiều: tàu đi trong làn phải đi theo hướng chung của làn đó, như xe chạy đúng phần đường.
- Tránh xa dải phân cách: không đi vào dải hoặc vạch phân cách giữa hai làn, trừ khi cắt ngang, vào ra làn, hoặc trường hợp khẩn cấp, hay tàu cá đang đánh bắt trong dải.
- Vào và ra ở đầu làn: nếu phải vào hoặc ra ở giữa, góc nhập làn phải càng nhỏ càng tốt, giống xe nhập làn cao tốc.
- Cắt ngang thì cắt vuông góc: tàu phải băng qua tuyến (như phà Dover – Calais) thì hướng mũi tàu càng gần vuông góc với làn càng tốt, để thời gian nằm trong làn ngắn nhất và người khác nhìn rõ ý định.
- Không cản trở: tàu dài dưới 20 m, thuyền buồm và tàu đang đánh cá không được cản trở tàu đang đi trong làn.
- Vùng giao thông ven bờ: phần nước giữa làn và bờ dành cho tàu nhỏ, tàu đi tới cảng gần; tàu lớn chạy suốt nói chung không được dùng.
Điểm tinh tế: Quy tắc 10 không xoá bỏ các quy tắc tránh va khác. Hai tàu gặp nhau trong làn vẫn phải áp dụng luật nhường đường như thường. Tuyến phân luồng chỉ làm cho những cuộc gặp nguy hiểm, nhất là đối đầu mũi với mũi, hiếm đi rất nhiều.
Theo dõi và điều phối từ hai bờ
CNIS bên Anh và trung tâm CROSS Gris-Nez bên Pháp chia nhau theo dõi eo. Tàu lớn đi qua vùng này phải báo cáo theo hệ thống báo cáo bắt buộc có tên MANCHEREP: tàu nói tên, vị trí, hướng đi, hàng nguy hiểm nếu có. Hai trung tâm phát bản tin định kỳ trên VHF về thời tiết, tàu hỏng máy, tàu đi chậm, khu vực có tàu cá hay đua thuyền.
Việc điều phối hằng ngày ở đây phần lớn là phát hiện tàu đi sai: một tàu cắt ngang chéo góc, một tàu nhỏ chạy ngược chiều trong làn, một tàu đi vào dải phân cách. Trung tâm gọi tàu đó trên VHF, nhắc nhở, và nếu cần, lập hồ sơ gửi về quốc gia mà tàu treo cờ để xử lý. Bằng chứng radar và AIS được lưu lại. Khi có tàu hỏng máy trôi dạt trong làn, trung tâm phát cảnh báo cho mọi tàu lân cận và phối hợp với lực lượng cứu nạn để kéo tàu ra.
Cần phân biệt: tuyến phân luồng không phải VTS kiểu cảng
Ở một cảng, VTS có thể sắp thứ tự từng tàu vào luồng. Ở eo Dover, phần lớn tàu chỉ đi ngang qua, không ghé cảng nào của hai nước, nên trung tâm chủ yếu cung cấp thông tin và giám sát việc tuân thủ, không xếp lịch cho từng tàu. Đây là kiểu điều phối "bằng luật chơi chung": vẽ làn rõ, ai cũng biết luật, rồi theo dõi và nhắc người làm sai.
Một bản thiết kế được nhân ra khắp thế giới
Sau Dover, IMO công nhận thêm rất nhiều tuyến phân luồng ở những chỗ đông tàu hoặc nguy hiểm: ngoài khơi các mũi đất lớn, cửa vào các cảng lớn, các eo biển như Gibraltar, Singapore, và nhiều vùng ven biển châu Âu, Bắc Mỹ, châu Á. Trên hải đồ, tuyến phân luồng hiện ra như những dải màu tím có mũi tên chỉ chiều, rất dễ nhận. Người đi biển nhìn thấy dải màu tím đó là hiểu ngay: đây là đường hai chiều, phải đi bên phải.
Ý tưởng của tuyến phân luồng đơn giản đến mức có vẻ hiển nhiên: chia đường ra hai chiều. Nhưng trên biển, nơi không có vạch sơn, không có dải phân cách cứng, nó chỉ hoạt động khi mọi tàu cùng tin vào một tấm bản đồ chung và cùng có một trung tâm theo dõi đứng phía sau.
Góc nhìn hôm nay: luật chung trước, điều phối sau
Bài học của eo Dover là điều phối hiệu quả không nhất thiết phải chỉ đạo từng người. Khi số người tham gia quá đông và đi qua quá nhanh, cách làm tốt hơn là thiết kế luật chơi rõ ràng, công bố rộng, rồi giám sát ngoại lệ. Các nút giao thông vòng xuyến, làn xe trên cao tốc hay dòng người trên cầu thang cuốn đều theo tinh thần ấy.
Người muốn tận mắt thấy eo Dover có thể đứng trên vách đá trắng ở Dover vào ngày trời quang: dòng tàu nối đuôi nhau đi về hai hướng, còn phà thì cắt ngang thẳng như kẻ chỉ. Ở bờ Pháp, mũi Gris-Nez cũng là điểm ngắm eo biển quen thuộc. Ai mê hải đồ có thể tìm hải đồ eo Dover để xem cách vẽ làn, dải phân cách và vùng giao thông ven bờ.
Câu hỏi thường gặp
Tuyến phân luồng (TSS) là gì?
Tuyến phân luồng (traffic separation scheme, TSS) là hệ thống làn đường trên biển do IMO công nhận, chia dòng tàu thành các làn ngược chiều với dải phân cách ở giữa. Cách đi trong tuyến được quy định ở Quy tắc 10 của COLREGs.
Tuyến phân luồng eo Dover có từ năm nào?
Tuyến phân luồng ở eo Dover bắt đầu áp dụng năm 1967, ban đầu mang tính khuyến nghị. Đến năm 1977, khi COLREGs 1972 có hiệu lực, việc tuân thủ tuyến phân luồng trở thành bắt buộc.
Tàu muốn cắt ngang tuyến phân luồng thì làm thế nào?
Tàu phải cắt ngang với hướng mũi càng gần vuông góc với làn càng tốt, để ở trong làn ngắn nhất và tàu khác dễ hiểu ý định. Các quy tắc tránh va thông thường vẫn áp dụng khi gặp tàu khác.
Vì sao eo Dover nguy hiểm?
Eo hẹp, rất đông tàu, có phà chạy cắt ngang, dòng triều mạnh, nhiều bãi cạn và hay có sương mù. Trước khi có tuyến phân luồng và trung tâm theo dõi, va chạm xảy ra thường xuyên.
CNIS là gì?
CNIS (Channel Navigation Information Service) là trung tâm của Anh đặt gần Dover, theo dõi tàu trong eo bằng radar và AIS, phát thông tin hàng hải và phát hiện tàu đi sai luật. Bên Pháp có trung tâm tương ứng ở mũi Gris-Nez.
