Dịch vụ xe cứu thương dân sự gắn với bệnh viện thường được ghi nhận bắt đầu ở Bệnh viện Bellevue, New York, năm 1869. Ở châu Âu, mốc nổi tiếng nhất là Hội cứu nạn tình nguyện Vienna, lập ngay sau vụ cháy Nhà hát Ring ngày 8 tháng 12 năm 1881. Hai mô hình này, một do bệnh viện điều, một do hội cứu nạn điều, là hai nhánh gốc của dịch vụ cấp cứu ngoài bệnh viện mà nhiều nước còn giữ tới nay.
Người ốm giữa phố thế kỷ 19 được đưa đi bằng gì
Trước khi có xe cứu thương dân sự, người ngã bệnh hay bị tai nạn ngoài phố được đưa đi bằng mọi thứ có sẵn: cáng tự chế, xe ngựa thuê, xe chở hàng, xe của cảnh sát. Không ai chịu trách nhiệm chung. Người nghèo thường bị chở thẳng tới đồn cảnh sát trước khi tới bệnh viện. Không có ai được huấn luyện để chăm sóc trên đường, và người bệnh có khi nằm trên sàn xe chở rác hay xe chở hàng.
Trong khi đó, quân đội châu Âu đã có xe cứu thương chuyên dụng từ thời Larrey, cuối thế kỷ 18. Các cuộc chiến giữa thế kỷ 19 tiếp tục cho thấy giá trị của việc chở người bị thương bằng xe riêng, có người chăm sóc. Nhiều bác sĩ sau khi rời quân ngũ mang kinh nghiệm đó về thành phố.
Bellevue 1869: bệnh viện tự đi đón người bệnh
Năm 1869, Bệnh viện Bellevue ở New York lập dịch vụ xe cứu thương. Người thường được ghi công là bác sĩ Edward B. Dalton, từng làm quân y và đã thấy tận mắt cách chở người bị thương có tổ chức. Một số tài liệu nhắc rằng Bệnh viện Thương mại Cincinnati có thể đã chạy xe cứu thương từ năm 1865, nên danh hiệu "đầu tiên" của Bellevue còn được bàn; nhưng Bellevue là mô hình được ghi chép kỹ và được nhiều nơi học theo.
Cách Bellevue vận hành có mấy điểm đáng chú ý:
- Xe ngựa chuyên dụng, có giường, có hộp dụng cụ và thuốc, giữ sẵn ở bệnh viện.
- Bác sĩ trẻ đi cùng xe, gọi là bác sĩ xe cứu thương, để chăm sóc ngay tại chỗ và trên đường.
- Tin báo qua điện báo: đồn cảnh sát nhận tin tai nạn rồi đánh điện tới bệnh viện, bệnh viện cho xe chạy. Đây là chuỗi điều phối nhiều bên: người dân báo cảnh sát, cảnh sát báo bệnh viện, bệnh viện điều xe.
- Ngựa thắng sẵn để xe xuất phát nhanh khi có lệnh, theo cách các trạm cứu hoả đã làm.
Mô hình "bệnh viện điều xe" lan ra các thành phố Mỹ khác trong những thập kỷ sau. Ở nhiều nơi, xe cứu thương còn do nhà tang lễ chạy, vì họ có sẵn xe nằm được; đây là một nét lịch sử kéo dài khá lâu ở Mỹ trước khi dịch vụ cấp cứu chuyên nghiệp được tổ chức lại.
Vụ cháy Nhà hát Ring, Vienna, 1881
Tối 8 tháng 12 năm 1881, Nhà hát Ring (Ringtheater) ở Vienna đang diễn vở opera Những chuyện kể của Hoffmann của Offenbach. Trước giờ mở màn, đèn khí trên sân khấu bén vào phông cảnh. Lửa lan nhanh, đèn khí trong khán phòng tắt, khói tràn ra cầu thang. Lối thoát hẹp, nhiều cửa mở vào trong, cảnh tối om. Số người thiệt mạng thường được ghi là khoảng 380 đến hơn 400 người, con số chính xác khác nhau tuỳ nguồn.
Điều làm vụ cháy này trở thành bước ngoặt cho ngành cứu nạn là cảnh hỗn loạn sau đó. Không có lực lượng nào được tổ chức để chăm sóc người bị nạn, đưa người bị thương đi viện, hay phối hợp giữa cứu hoả, cảnh sát và bác sĩ. Những người đứng ngoài muốn giúp mà không biết làm gì.
Ba người lập Hội cứu nạn
Chỉ vài ngày sau vụ cháy, bác sĩ Jaromír Mundy, bá tước Hans Wilczek và Eduard Lamezan-Salins lập Hội cứu nạn tình nguyện Vienna (Wiener Freiwillige Rettungsgesellschaft). Mundy là bác sĩ từng có kinh nghiệm chăm sóc người bị thương ở chiến trường; Wilczek là nhà quý tộc giàu có, từng tài trợ thám hiểm vùng cực, đóng góp tiền và quan hệ.
Hội tổ chức những thứ mà vụ cháy cho thấy là thiếu: trạm trực có người, xe chuyên dụng, đội tình nguyện được huấn luyện sơ cứu, và một quy trình nhận tin và điều xe. Dịch vụ cứu thương của Vienna ngày nay vẫn coi năm 1881 là mốc khởi đầu, và mô hình hội cứu nạn được nhiều thành phố nói tiếng Đức học theo.
Hai mô hình, hai cách điều phối
| Mô hình bệnh viện (Bellevue) | Mô hình hội cứu nạn (Vienna) | |
|---|---|---|
| Ai sở hữu xe | Bệnh viện | Hội cứu nạn độc lập, có tình nguyện viên |
| Ai đi cùng xe | Bác sĩ trẻ của bệnh viện | Người được huấn luyện cứu nạn, có bác sĩ tham gia |
| Nhận tin từ đâu | Cảnh sát đánh điện báo tới bệnh viện | Trạm trực của hội nhận tin trực tiếp hoặc qua cảnh sát |
| Chở về đâu | Chủ yếu về chính bệnh viện đó | Về bệnh viện phù hợp trong thành phố |
| Dấu vết hôm nay | Dịch vụ cấp cứu gắn bệnh viện ở nhiều nơi | Các tổ chức cứu nạn ở Áo, Đức, Thuỵ Sĩ và mô hình tình nguyện viên cứu thương |
Dòng cuối của bảng là điểm then chốt về điều phối. Khi xe thuộc về một bệnh viện, nó có xu hướng chở người bệnh về chính bệnh viện đó. Khi xe thuộc về một tổ chức đứng ngoài, người điều phối có thể chọn bệnh viện phù hợp nhất. Câu hỏi "chở về đâu" ngày nay được giải bằng trung tâm điều phối cấp cứu có thông tin về tình trạng các bệnh viện, nhưng gốc của nó nằm ở sự khác nhau giữa hai mô hình thế kỷ 19.
London và những nơi khác
Ở Anh, Hiệp hội Cứu thương St John lập năm 1877 tập trung vào việc dạy sơ cứu cho dân thường và tổ chức đội cứu thương tình nguyện. Từ thập niên 1880, ở London có xe cứu thương chuyên chở người mắc bệnh truyền nhiễm tới các bệnh viện cách ly. Nhiều thành phố châu Âu khác lập dịch vụ riêng trong hai thập kỷ cuối thế kỷ 19, có nơi do thành phố, có nơi do hội từ thiện, có nơi do cứu hoả quản lý.
Cuối thế kỷ 19, xe ngựa vẫn là phương tiện chính. Xe cứu thương chạy máy chỉ dần thay thế ngựa từ đầu thế kỷ 20. Nhưng phần khó hơn chiếc xe, đó là tổ chức đội, trạm trực, cách nhận tin, đã được dựng xong trong khoảng ba mươi năm từ 1869 tới cuối thế kỷ.
Vụ cháy Ring còn thay đổi những gì
Ngoài hội cứu nạn, vụ cháy Nhà hát Ring thúc đẩy nhiều quy định an toàn nhà hát ở châu Âu: màn chắn lửa bằng sắt giữa sân khấu và khán phòng, cửa thoát mở ra ngoài, đèn chỉ lối thoát không phụ thuộc vào đèn chính, lối đi rộng hơn. Không lâu sau, đèn điện cũng dần thay đèn khí trong nhà hát, một phần vì nguy cơ cháy. Đây là ví dụ điển hình của việc luật an toàn được viết sau một tai nạn lớn.
Trên nền đất Nhà hát Ring, người ta xây một toà nhà cho thuê mang tên Sühnhaus ("nhà chuộc lỗi"), tiền thuê dùng cho việc từ thiện, như một cách tưởng niệm. Toà nhà ấy không còn; vị trí cũ nay thuộc đoạn Schottenring của đại lộ Ring.
Góc nhìn hôm nay: dịch vụ cứu thương sinh ra từ khoảng trống
Cả Bellevue lẫn Vienna đều cho thấy dịch vụ cứu thương không xuất hiện vì có chiếc xe đẹp hơn. Nó xuất hiện khi ai đó nhìn ra một khoảng trống trách nhiệm: người bệnh ngoài phố không thuộc về ai. Lời giải là gán trách nhiệm cho một tổ chức cụ thể, cho họ người trực, xe, và một đường nhận tin.
Ở Việt Nam hôm nay, cấp cứu ngoài bệnh viện có cả trung tâm cấp cứu 115 công lập lẫn xe cứu thương của bệnh viện và đơn vị tư nhân. Người gọi nên nhớ rằng số 115 nối với trung tâm điều phối, nơi có thể chọn xe gần nhất và bệnh viện phù hợp. Muốn giúp người bị nạn trong lúc chờ, hãy học một lớp sơ cứu có chứng chỉ thay vì làm theo hướng dẫn trên mạng.
Ai đến Vienna có thể đi dọc đại lộ Ring, nơi từng là Nhà hát Ring, và tìm đọc về lịch sử Hội cứu nạn trong các tài liệu của thành phố. Ở New York, Bệnh viện Bellevue vẫn hoạt động và là một trong những bệnh viện công lâu đời nhất nước Mỹ.
Câu hỏi thường gặp
Dịch vụ xe cứu thương dân sự đầu tiên có ở đâu?
Bệnh viện Bellevue ở New York lập dịch vụ xe cứu thương năm 1869 và thường được coi là dịch vụ dân sự gắn bệnh viện đầu tiên được ghi chép kỹ. Có tài liệu nhắc Cincinnati đã có xe cứu thương từ 1865, nên mốc "đầu tiên" vẫn còn được bàn.
Vụ cháy Nhà hát Ring ở Vienna xảy ra khi nào?
Tối 8 tháng 12 năm 1881, trước buổi diễn vở Những chuyện kể của Hoffmann. Khoảng 380 đến hơn 400 người thiệt mạng tuỳ nguồn. Vụ cháy dẫn tới việc lập Hội cứu nạn tình nguyện Vienna và nhiều quy định an toàn nhà hát mới.
Hội cứu nạn tình nguyện Vienna do ai lập?
Bác sĩ Jaromír Mundy, bá tước Hans Wilczek và Eduard Lamezan-Salins lập hội chỉ vài ngày sau vụ cháy Nhà hát Ring năm 1881. Hội tổ chức trạm trực, xe chuyên dụng và đội cứu nạn được huấn luyện.
Xe cứu thương thế kỷ 19 khác bây giờ thế nào?
Xe thế kỷ 19 do ngựa kéo, nhận tin qua điện báo hoặc người chạy báo, và chỉ có dụng cụ đơn giản. Xe cứu thương chạy máy thay dần xe ngựa từ đầu thế kỷ 20. Tuy vậy, cách tổ chức đội trực, trạm và nhận lệnh đã hình thành từ thời xe ngựa.
