Một bầy khỉ đầu chó ở Kenya quyết định đi về hướng nào không theo con đực đầu đàn, mà theo số đông: khi vài con cùng bắt đầu đi về một phía, những con khác có xu hướng đi theo, và khi hai nhóm kéo về hai hướng lệch nhau quá xa, cả bầy chọn phía đông hơn. Đó là kết quả của nghiên cứu năm 2015 đăng trên tạp chí Science, khi các nhà khoa học đeo vòng GPS cho phần lớn một bầy khỉ hoang dã và ghi vị trí từng con mỗi giây.
Câu hỏi cũ: ai dẫn đàn?
Trong tưởng tượng phổ biến, một đàn thú có "con đầu đàn" quyết định mọi thứ. Thực tế ở nhiều loài phức tạp hơn. Đàn động vật phải liên tục chọn: đi tiếp hay dừng, sang trái hay phải, uống nước trước hay ăn trước. Nếu mỗi con tự đi theo ý mình, đàn tan rã và mất cái lợi của việc sống thành nhóm, như được bảo vệ khỏi kẻ săn mồi. Nếu chỉ một con quyết, đàn phụ thuộc vào hiểu biết của một cá thể.
Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu chỉ có thể quan sát bằng mắt và ghi chép tay, nên khó biết chính xác ai đi trước, ai đi theo, trong một bầy mấy chục con đang di chuyển giữa cây bụi. Thiết bị GPS nhỏ và đủ chính xác đã thay đổi điều đó.
Thí nghiệm vòng cổ GPS ở Mpala
Nhóm nghiên cứu gồm Ariana Strandburg-Peshkin, Damien Farine, Iain Couzin và Margaret Crofoot làm việc tại Trung tâm nghiên cứu Mpala ở miền trung Kenya. Họ chọn một bầy khỉ đầu chó ô liu (Papio anubis) khoảng bốn mươi sáu con, đeo vòng cổ GPS cho hơn hai chục thành viên, phần lớn là con trưởng thành và con gần trưởng thành. Vòng ghi vị trí mỗi giây trong suốt giờ ban ngày, liên tục khoảng hai tuần.
Với dữ liệu dày như vậy, họ có thể tìm ra từng khoảnh khắc khi một con bắt đầu tách ra đi về một hướng, rồi xem các con khác có đi theo hay không, hay chính con khởi xướng lại phải quay về.
Ba phát hiện chính
- Theo số đông, không theo cấp bậc. Một con khỉ có khả năng đi theo cao hơn khi có nhiều con cùng khởi xướng về một hướng. Con có địa vị cao trong bầy không có ưu thế rõ rệt trong việc dẫn hướng.
- Lệch ít thì thỏa hiệp. Khi hai nhóm khởi xướng đi theo hai hướng chỉ lệch nhau ít, những con theo sau đi về hướng ở giữa, như lấy trung bình.
- Lệch nhiều thì chọn một. Khi hai hướng lệch nhau lớn, kiểu một bên đi sang trái, một bên đi sang phải, thỏa hiệp ở giữa là vô nghĩa. Lúc đó những con theo sau chọn một phía, thường là phía có nhiều con hơn.
Điều này khớp với điều mà mô hình toán về chuyển động tập thể đã dự đoán từ trước: một quy tắc đơn giản kiểu "đi theo các bạn cạnh mình" sẽ tự sinh ra cả thỏa hiệp lẫn quyết định theo đa số, tùy góc lệch.
Mô hình của Couzin: vài con biết đường là đủ
Năm 2005, Iain Couzin cùng các cộng sự công bố trên tạp chí Nature một mô hình về đàn động vật di chuyển. Trong mô hình, phần lớn cá thể không biết đích đến; chúng chỉ giữ khoảng cách và đi cùng hướng với bạn bên cạnh. Chỉ một số ít cá thể "có thông tin", tức là có xu hướng đi về một đích cụ thể.
Kết quả bất ngờ: một tỷ lệ nhỏ cá thể có thông tin đủ để dẫn cả đàn tới đích với độ chính xác cao, và đàn càng lớn thì tỷ lệ cần thiết càng nhỏ. Không ai cần biết ai là người có thông tin; không cần tín hiệu đặc biệt nào. Những con biết đường chỉ cần đi một cách kiên định, phần còn lại tự nhập vào.
Thử với người thật
Nhóm của nhà sinh học Jens Krause ở Đại học Leeds (Anh) đã thử ý tưởng này với người. Họ cho một nhóm đông người đi bộ tự do trong một hội trường, cấm nói chuyện và ra hiệu. Một vài người được bí mật dặn đi về một điểm nhất định. Kết quả: một tỷ lệ nhỏ người "biết đích" đã kéo được phần lớn nhóm theo mà không ai nhận ra mình đang bị dẫn.
Đây là điều mà người tổ chức sơ tán và người điều phối đám đông đều hiểu bằng kinh nghiệm: vài nhân viên đi đúng hướng, bình tĩnh, đều bước, thường hiệu quả hơn một người cầm loa hét to.
Người không có ý kiến giúp số đông thắng
Năm 2011, Couzin và cộng sự công bố tiếp trên Science một thí nghiệm với cá tuế vàng. Họ huấn luyện hai nhóm cá đi về hai mục tiêu màu khác nhau: một nhóm nhỏ nhưng có sở thích rất mạnh, một nhóm lớn hơn nhưng sở thích yếu hơn. Khi chỉ có hai nhóm này, nhóm thiểu số cứng đầu thường thắng.
Nhưng khi thêm những con cá chưa qua huấn luyện, không có sở thích gì, kết quả đảo lại: đàn đi theo nhóm đông hơn. Những con "không có ý kiến" không hùa theo bên to tiếng nhất; chúng đi theo số đông các bạn quanh mình, và vì thế tăng sức nặng cho đa số. Phát hiện này đi ngược nỗi lo quen thuộc rằng người không có chính kiến sẽ bị một nhóm cực đoan dắt mũi; ít nhất trong điều kiện thí nghiệm ấy, họ lại giúp nhóm giữ được quyết định của số đông.
Các loài khác cũng "bỏ phiếu"
| Loài | Cách đàn ra quyết định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khỉ đầu chó ô liu | Đi theo hướng có nhiều con khởi xướng | Cấp bậc không quyết định ai dẫn |
| Hươu đỏ | Cả nhóm rời chỗ nghỉ khi đa số con trưởng thành đã đứng dậy | Theo phân tích của Larissa Conradt và Tim Roper (2003) |
| Trâu rừng châu Phi | Con cái nằm quay về các hướng trước khi đàn đi, hướng chung báo trước hướng đàn sẽ đi | Theo quan sát của nhà sinh thái Herbert Prins; cách diễn giải là "bỏ phiếu" vẫn được bàn |
| Cầy meerkat | Nhóm chuyển bãi kiếm ăn khi có vài con cùng phát tiếng gọi "đi thôi" | Một con gọi thì ít tác dụng; vài con cùng gọi mới đủ |
| Ong mật chia đàn | Trinh sát nhảy cho từng hốc, đủ ngưỡng thì cả đàn bay | Xem bài về ong trinh sát trong danh mục này |
Điểm chung là ngưỡng: một cá thể khởi xướng thì chưa đủ, phải có vài cá thể cùng phát tín hiệu. Cơ chế này lọc bớt "báo động giả" của một con bồn chồn, nhưng vẫn đủ nhanh để đàn không đứng chờ mãi.
Khi nào đàn có thủ lĩnh thật
Không phải loài nào cũng ra quyết định kiểu số đông. Ở nhiều loài, cá thể nhiều kinh nghiệm có ảnh hưởng lớn hơn. Các nghiên cứu ở voi châu Phi cho thấy những con voi cái già, nhớ nguồn nước và nhận ra mối nguy, đóng vai trò lớn trong cách cả đàn phản ứng. Ở một số đàn cá voi, con cái già cũng được ghi nhận dẫn đàn tới vùng có thức ăn trong những năm khan hiếm.
Vậy nên câu trả lời đúng cho "ai dẫn đàn" là: tùy loài và tùy tình huống. Khi thông tin phân tán đều, quyết định chung hiệu quả hơn. Khi chỉ một số cá thể có kiến thức hiếm, như nhớ một nguồn nước từ mấy chục năm trước, đàn được lợi khi nghe theo chúng.
Góc nhìn hôm nay: dẫn đoàn như một nhà điều phối
Những phát hiện này có ích cho bất kỳ ai phải dẫn một nhóm đông người: hướng dẫn viên du lịch, cán bộ sơ tán, người tổ chức lễ hội. Vài nguyên tắc có thể mang về:
- Đặt vài người biết đường rải trong đám đông thay vì một người duy nhất đứng đầu. Họ đi kiên định về một hướng là đủ kéo theo người khác.
- Tránh để hai hướng lệch lớn cùng lúc. Khi hai lối thoát kéo người về hai phía, đám đông dễ đứng lại giằng co; hãy có người chủ động chọn và dẫn hẳn về một phía.
- Đi đều, không chạy. Trong mô hình, cá thể có thông tin dẫn được đàn vì chúng đi ổn định, không vì chúng nhanh.
Muốn xem khỉ đầu chó hay các loài sống bầy khác, các vườn thú lớn và chương trình phim tài liệu thiên nhiên là lựa chọn dễ nhất. Ở Việt Nam, các vườn quốc gia có loài linh trưởng sống bầy như voọc, khỉ; khi quan sát, hãy đi theo hướng dẫn viên, giữ khoảng cách và tuyệt đối không cho thú hoang ăn.
Câu hỏi thường gặp
Khỉ đầu chó có con đầu đàn quyết định hướng đi không?
Theo nghiên cứu GPS năm 2015 ở Kenya, không. Con khỉ đi theo khi có nhiều con khác cùng khởi xướng về một hướng, và địa vị cao trong bầy không giúp một con dẫn hướng tốt hơn.
Nghiên cứu khỉ đầu chó đeo GPS được công bố ở đâu?
Nghiên cứu của Ariana Strandburg-Peshkin, Damien Farine, Iain Couzin và Margaret Crofoot đăng trên tạp chí Science năm 2015, thực hiện tại Trung tâm nghiên cứu Mpala, Kenya với một bầy khỉ đầu chó ô liu.
Vì sao chỉ vài con biết đường mà cả đàn đi theo?
Phần lớn cá thể chỉ đi cùng hướng với bạn bên cạnh. Vài con có thông tin đi kiên định về một hướng sẽ dần kéo các bạn quanh chúng, và hiệu ứng lan ra cả đàn. Mô hình của Couzin năm 2005 cho thấy đàn càng lớn thì tỷ lệ cá thể có thông tin cần thiết càng nhỏ.
Động vật có bỏ phiếu thật không?
Không có bỏ phiếu theo nghĩa của con người, nhưng nhiều loài có cơ chế tương tự: đàn chỉ chuyển động khi đủ số cá thể phát tín hiệu hoặc khởi hành về cùng một hướng. Các nhà khoa học dùng chữ "bỏ phiếu" như một cách so sánh dễ hiểu.
Có nên dẫn đám đông bằng một người cầm loa đứng đầu?
Nghiên cứu về chuyển động tập thể gợi ý rằng vài người dẫn đường rải trong đám đông, đi bình tĩnh và kiên định về cùng một hướng, thường hiệu quả hơn một người duy nhất. Loa vẫn có ích để thông báo, nhưng người đi trước làm mẫu mới là thứ kéo đám đông.
