Eo Malacca và eo Singapore là tuyến đường biển nối Ấn Độ Dương với biển Đông, nơi mỗi năm có hàng chục nghìn lượt tàu lớn đi qua, chở một phần rất lớn dầu thô và hàng hoá giữa Trung Đông, châu Âu và Đông Á. Ba nước ven eo là Indonesia, Malaysia và Singapore cùng điều phối tuyến này bằng một hệ thống chung: tuyến phân luồng, chế độ báo cáo bắt buộc STRAITREP và các trung tâm VTS nối nhau dọc eo. Chỗ hẹp nhất ở eo Singapore chỉ rộng khoảng hơn hai km, khiến đây là một trong những bài toán điều phối giao thông biển khó nhất thế giới.
Một hành lang dài và có cổ chai
Eo Malacca nằm giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra, dài khoảng 800 km, hình phễu: rộng ở phía tây bắc và thu hẹp dần về phía đông nam. Cuối phễu là eo Singapore, chạy giữa đảo Singapore và quần đảo Riau của Indonesia. Ở đoạn gọi là luồng Phillip, phần nước đủ sâu cho tàu lớn chỉ rộng khoảng 2,8 km, cạnh đó là bãi cạn và đảo nhỏ.
Độ sâu cũng là giới hạn. Đáy eo có nhiều bãi cát di động; tàu có mớn nước rất lớn phải đi theo tuyến nước sâu và giữ khoảng nước dưới ky tối thiểu do ba nước quy định. Cỡ tàu lớn nhất đi qua được eo này được giới hàng hải gọi là "Malaccamax", một khái niệm giống như "Panamax" với kênh Panama. Những tàu dầu khổng lồ vượt quá cỡ đó phải đi vòng qua các eo khác của Indonesia như Lombok, dài thêm nhiều ngày.
Ba nước, một tuyến đường
Không như kênh đào thuộc về một quốc gia, eo Malacca và Singapore nằm trong vùng nước của ba nước ven eo. Theo Công ước Luật Biển 1982, tàu các nước có quyền quá cảnh qua eo dùng cho hàng hải quốc tế, nên không nước nào được đóng eo hay thu phí qua lại. Muốn điều phối, ba nước phải hợp tác với nhau.
Từ năm 1977, Indonesia, Malaysia và Singapore lập Nhóm chuyên gia kỹ thuật ba bên (TTEG) để cùng lo an toàn hàng hải trong eo: khảo sát độ sâu, đặt phao tiêu, đề xuất tuyến phân luồng. Năm 2007, ba nước cùng IMO lập Cơ chế hợp tác (Cooperative Mechanism), mời các nước sử dụng eo và ngành vận tải biển góp tiền, góp kỹ thuật cho việc duy trì đèn biển, phao tiêu và các dự án an toàn. Đây là một mô hình hiếm: các nước ven biển và các nước dùng tuyến cùng chia gánh nặng điều phối.
STRAITREP: báo cáo bắt buộc dọc eo
Cuối thập niên 1990, IMO thông qua đề xuất của ba nước về tuyến phân luồng mở rộng dọc eo cùng hệ thống báo cáo tàu bắt buộc mang tên STRAITREP, bắt đầu áp dụng từ cuối năm 1998. Tàu thuộc diện quy định khi vào vùng phải gọi VHF báo cho trung tâm VTS phụ trách đoạn đó: tên tàu, vị trí, hướng, tốc độ, mớn nước, hàng nguy hiểm. Đi qua ranh giới giữa các đoạn, tàu chuyển kênh và báo cho trung tâm kế tiếp, giống người chạy tiếp sức trao gậy.
| Đoạn eo | Trung tâm phụ trách chính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Phía tây bắc eo Malacca, gần Port Klang | VTS Klang của Malaysia | Nhiều tàu ra vào cảng Klang cắt ngang, có bãi cạn One Fathom Bank gần tuyến |
| Đoạn giữa đến phía nam bán đảo | VTS Johor của Malaysia | Eo hẹp dần, nhiều bãi cát, tàu dồn về phía cửa eo Singapore |
| Eo Singapore | Trung tâm điều hành cảng của Cơ quan Hàng hải và Cảng Singapore (MPA), phối hợp với Indonesia | Hẹp nhất, mật độ cao nhất, có cả tàu vào cảng Singapore và tàu cá, phà |
Nhờ dữ liệu báo cáo cùng radar và AIS, các trung tâm biết trước tàu sâu mớn nào sắp vào đoạn hẹp, tàu nào chở hàng nguy hiểm, và có thể phát cảnh báo cho tàu khác trong khu vực.
Điều phối ở eo Singapore: nhiều lớp giao thông chồng nhau
Eo Singapore khó vì nó vừa là đường cao tốc, vừa là cửa ngõ vào một trong những cảng trung chuyển bận rộn nhất thế giới. Tàu đi xuyên qua eo chạy dọc theo tuyến phân luồng; tàu vào cảng Singapore phải cắt ra khỏi làn để vào khu neo hay cầu cảng; tàu cung ứng nhiên liệu, tàu lai, tàu chở hoa tiêu, phà sang các đảo Indonesia chạy ngang dọc. Thêm vào đó là tàu cá và thuyền nhỏ của ngư dân địa phương.
Singapore dùng nhiều lớp công cụ:
- Phân khu VTS: vùng nước chia thành nhiều phân khu, mỗi phân khu một kênh VHF và người trực riêng.
- Khu neo chuyên dụng: khu cho tàu chờ cầu, khu cho tàu dầu, khu cho tàu nhận nhiên liệu, khu kiểm dịch; tàu được chỉ định neo đúng khu theo mục đích.
- Kế hoạch đón trả hoa tiêu: điểm đón hoa tiêu được bố trí để tàu vào cảng không phải dừng giữa làn.
- Theo dõi tàu nhỏ: nhiều loại tàu thuyền nhỏ hoạt động trong cảng cũng được yêu cầu lắp thiết bị định vị để hiện trên màn hình điều phối.
Mục tiêu của tất cả là giữ cho dòng tàu xuyên eo chảy liên tục, trong khi tàu vào cảng tách ra và nhập lại một cách có trật tự, như đường gom của một xa lộ.
An ninh và cướp biển: một vế khác của điều phối
Đầu những năm 2000, eo Malacca từng bị chú ý vì số vụ cướp biển và cướp có vũ trang nhắm vào tàu qua lại. Ba nước ven eo tăng tuần tra phối hợp trên biển và trên không. Năm 2006, Hiệp định hợp tác khu vực chống cướp biển và cướp có vũ trang đối với tàu ở châu Á (ReCAAP) có hiệu lực, lập trung tâm chia sẻ thông tin đặt tại Singapore. Tàu đi qua vùng được khuyến khích báo sự cố, kể cả nghi vấn, để trung tâm tổng hợp và cảnh báo cho tàu khác.
Ở góc nhìn điều phối, đây là một lớp thông tin nữa chồng lên lớp giao thông: người trực không chỉ quan tâm tàu nào sắp va tàu nào, mà còn quan tâm thuyền nhỏ nào áp sát tàu lớn một cách bất thường.
Khi có sự cố: cả eo cùng chậm lại
Trong một tuyến đông như vậy, một tàu hỏng máy, một vụ va chạm hay một vụ tràn dầu đều có thể làm cả dòng tàu chậm lại. Trung tâm VTS phát cảnh báo, hướng các tàu tránh khu vực sự cố, phối hợp với lực lượng tìm kiếm cứu nạn và ứng phó tràn dầu của nước sở tại. Ba nước có quy trình phối hợp ứng phó, vì một vệt dầu ở eo không dừng lại ở ranh giới vùng nước nước nào.
Những sự cố như vậy cũng là lý do các nước ven eo kiên trì nạo vét, đánh dấu xác tàu đắm và cập nhật hải đồ: bãi cát di chuyển, xác tàu cũ bị lấp rồi lại lộ ra, nên tấm bản đồ chung phải được làm mới liên tục.
Góc nhìn hôm nay: hợp tác là điều kiện của điều phối
Bài học lớn của eo Malacca là điều phối qua ranh giới. Không ai sở hữu trọn tuyến đường, nên hệ thống chỉ chạy được khi các trung tâm chia sẻ dữ liệu, dùng chung chuẩn báo cáo và bàn giao tàu cho nhau trơn tru. Điều này đúng với bất cứ việc gì đi qua nhiều đơn vị: một bệnh nhân chuyển viện, một kiện hàng qua nhiều hãng vận chuyển, một chuyến đi qua nhiều nước.
Nếu ghé Singapore, bạn có thể ngắm dòng tàu neo kín chân trời từ các công viên ven biển phía đông như East Coast Park, hay từ đảo Sentosa nhìn ra luồng tàu phía nam. Bảo tàng hàng hải và các trung tâm trưng bày của cảng đôi khi có khu giới thiệu về hoạt động điều phối. Ai muốn đọc tài liệu gốc có thể tìm các nghị quyết của IMO về STRAITREP và thông báo của MPA Singapore cho người đi biển.
Câu hỏi thường gặp
Eo Malacca dài bao nhiêu?
Eo Malacca dài khoảng 800 km, nằm giữa bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra. Nó thu hẹp dần về phía đông nam và nối với eo Singapore để thông ra biển Đông.
STRAITREP là gì?
STRAITREP là hệ thống báo cáo tàu bắt buộc ở eo Malacca và Singapore, bắt đầu áp dụng từ cuối năm 1998. Tàu thuộc diện quy định phải báo tên, vị trí, hướng đi, mớn nước và hàng nguy hiểm cho các trung tâm VTS dọc eo.
Malaccamax là gì?
Malaccamax là cách gọi cỡ tàu lớn nhất có thể đi qua eo Malacca, chủ yếu bị giới hạn bởi độ sâu luồng ở đoạn nông nhất. Tàu lớn hơn phải đi vòng qua các eo khác như Lombok.
Ai quản lý eo Malacca?
Không nước nào quản lý một mình. Indonesia, Malaysia và Singapore là ba nước ven eo, cùng phối hợp qua nhóm kỹ thuật ba bên và Cơ chế hợp tác với IMO và các nước sử dụng eo.
Vì sao eo Singapore đông tàu?
Vì đây vừa là tuyến đi xuyên giữa Ấn Độ Dương và biển Đông, vừa là cửa vào cảng Singapore, một trong những cảng trung chuyển và tiếp nhiên liệu tàu lớn nhất thế giới. Tàu đi qua, tàu vào cảng và tàu dịch vụ cùng hoạt động trong một vùng nước hẹp.
