Đường sắt Bắc – Nam phần lớn là đường đơn, nghĩa là chỉ có một đường ray cho cả hai chiều. Hai đoàn tàu ngược chiều chỉ có thể gặp nhau ở những ga có thêm đường tránh: một tàu vào đường tránh đứng chờ, tàu kia chạy qua, rồi tàu đứng chờ mới đi tiếp. Việc sắp xếp tàu nào chờ ở ga nào, chờ bao lâu, là phần việc lớn nhất của người điều độ trên tuyến này và là lý do vì sao tàu Bắc – Nam hay dừng ở những ga không có khách lên xuống.
Một tuyến đường đơn dài hơn một nghìn bảy trăm cây số
Tuyến đường sắt Hà Nội – TP.HCM dài khoảng 1.726 km, khổ đường 1.000 mm, hoàn thành nối liền vào năm 1936 khi đoạn cuối cùng ở miền Trung được khánh thành. Từ đó tới nay, tuyến được sửa chữa, nâng cấp nhiều lần, cầu hầm được làm lại, tốc độ được cải thiện, nhưng bản chất đường đơn trên hầu hết chiều dài vẫn giữ nguyên.
Đường đơn có ưu điểm là rẻ khi xây, phù hợp với lưu lượng thời kỳ đầu. Cái giá phải trả là năng lực: mỗi đoạn giữa hai ga chỉ phục vụ được một đoàn tàu tại một thời điểm, bất kể chiều nào. Khi số tàu tăng, thời gian chờ tránh tăng nhanh hơn nhiều so với số tàu.
Ga tránh hoạt động như thế nào
Một ga trên đường đơn thường có ít nhất hai đường: đường chính và một hay nhiều đường tránh, nối với nhau bằng ghi ở hai đầu ga. Khi hai tàu ngược chiều cần gặp nhau ở ga này, trình tự cơ bản như sau:
- Điều độ quyết định ga gặp và tàu nào vào đường tránh.
- Trực ban ga lập đường: bẻ ghi và mở tín hiệu cho tàu thứ nhất vào đường tránh.
- Tàu thứ nhất vào hẳn trong đường tránh, dừng trong phạm vi giới hạn, ghi phía sau được trả về.
- Trực ban xin đường với ga phía trước rồi mở tín hiệu cho tàu thứ hai chạy qua đường chính, có thể dừng hoặc chạy thông qua.
- Khi tàu thứ hai đã ra khỏi ga và khu gian phía trước được xác nhận, tàu thứ nhất mới được gửi đi.
Thiết bị liên khoá ở ga bảo đảm ghi và tín hiệu không mâu thuẫn nhau: không thể mở tín hiệu cho tàu chạy vào một đường đang có tàu khác, hay khi ghi chưa ở đúng vị trí. Bài về liên khoá trong danh mục này giải thích kỹ hơn cơ chế đó.
Tránh và vượt khác nhau thế nào
| Tình huống | Hai tàu | Ai đứng chờ |
|---|---|---|
| Tránh | Ngược chiều | Một tàu vào đường tránh, chờ tàu kia đi qua |
| Vượt | Cùng chiều, tốc độ khác nhau | Tàu chậm vào đường tránh để tàu nhanh chạy qua trước |
| Tránh kết hợp vượt | Ba tàu trở lên | Một ga có thể cùng lúc giữ tàu chậm và đón hai tàu khác |
Tàu nào được ưu tiên, tàu nào phải chờ
Trên một tuyến đơn có cả tàu khách nhanh, tàu khách địa phương và tàu hàng, việc ai chờ ai không ngẫu nhiên. Biểu đồ chạy tàu đã ấn định sẵn phần lớn các điểm tránh. Khi có tàu trễ, người điều độ cân nhắc lại theo những nguyên tắc chung:
- Tàu khách thường được ưu tiên hơn tàu hàng, tàu khách nhanh ưu tiên hơn tàu khách chậm.
- Tổng thời gian trễ của cả tuyến quan trọng hơn thời gian của một tàu: để một tàu chờ thêm năm phút có thể giúp ba tàu khác đúng giờ.
- Chiều dài đường tránh phải đủ chứa đoàn tàu; tàu hàng dài không vào được ga có đường tránh ngắn.
- Địa hình: cho tàu nặng dừng chờ ngay trước một đoạn dốc lớn có thể khiến tàu khó khởi động lại, nên điểm chờ được chọn có tính toán.
Vì vậy, khi một chuyến tàu trễ ở đầu tuyến, độ trễ thường lan dần ra: chuyến tàu đó lệch khỏi điểm tránh quen thuộc, và hoặc nó phải chờ lâu hơn, hoặc các tàu ngược chiều phải chờ nó. Dịp Tết, khi ngành đường sắt chạy thêm tàu, số cuộc tránh tăng lên đáng kể, và hành khách thấy tàu dừng ở ga nhỏ nhiều hơn ngày thường.
Khu gian khống chế: đoạn quyết định năng lực cả tuyến
Trên tuyến đơn, thời gian chạy qua mỗi khu gian không đều nhau. Khu gian nào mất nhiều thời gian nhất, vì dài, dốc hay phải chạy chậm qua cầu yếu, sẽ giới hạn số đôi tàu mà cả tuyến chạy được trong ngày. Người trong ngành gọi đó là khu gian khống chế.
Trên đường sắt Bắc – Nam, các đoạn đèo như Hải Vân giữa Huế và Đà Nẵng, hay đèo Khe Nét ở khu vực Hà Tĩnh – Quảng Trị, thường được nhắc tới khi bàn về năng lực tuyến, vì tàu phải chạy chậm trên dốc và qua nhiều đường cong bán kính nhỏ. Muốn tăng năng lực ở những đoạn như vậy có vài cách: xây thêm ga tránh ở giữa để rút ngắn khu gian, cải tạo dốc và cong, hoặc làm hầm để bỏ đoạn đèo.
Đây cũng là lý do mỗi khi ngành đường sắt nói tới việc "nâng năng lực thông qua", các dự án thường gồm việc kéo dài đường ga, làm thêm ga tránh mới, chứ không chỉ thay ray hay mua thêm đầu máy.
Đường đơn, đường đôi và tuyến tốc độ cao
Đường đôi giải quyết phần lớn vấn đề tránh: tàu ngược chiều chạy trên ray riêng, không phải chờ nhau. Vấn đề còn lại chỉ là tàu nhanh vượt tàu chậm cùng chiều. Năng lực đường đôi vì vậy thường lớn hơn nhiều lần đường đơn với cùng số ga.
Tháng 11 năm 2024, Quốc hội Việt Nam thông qua chủ trương đầu tư tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, là một tuyến đường đôi mới, khổ tiêu chuẩn, tách khỏi tuyến hiện tại. Theo các tài liệu dự án được công bố, tuyến cũ sẽ tiếp tục khai thác, chủ yếu cho hàng hoá và khách đường ngắn. Tiến độ cụ thể nên theo dõi qua thông tin chính thức, vì một dự án quy mô này thường được điều chỉnh qua nhiều giai đoạn.
Hành khách nên biết gì khi tàu dừng tránh
Khi tàu dừng ở một ga nhỏ mà không có thông báo khách lên xuống, nhiều khả năng đó là dừng tránh hoặc dừng vượt. Một vài điều nên nhớ:
- Không tự ý xuống tàu khi tàu dừng tránh. Thời gian dừng có thể chỉ vài phút, và tàu có thể chuyển bánh ngay khi đoàn tàu kia đi qua.
- Không đứng hay đi sang phía đường bên cạnh. Đoàn tàu ngược chiều có thể chạy thông qua ga mà không giảm nhiều tốc độ.
- Không thò đầu, tay ra ngoài cửa sổ khi tàu kia đi qua: khoảng cách giữa hai đoàn tàu trên hai đường trong ga khá hẹp.
- Nếu cần biết lý do và thời gian chờ, hỏi nhân viên trên tàu; họ thường được thông báo về điểm tránh.
Góc nhìn hôm nay: những ga nhỏ đáng ghé
Nhiều ga tránh trên tuyến Bắc – Nam là những ga nhỏ, ít người biết, nhưng giữ được kiến trúc thời đầu thế kỷ 20 với mái ngói, hàng hiên và sân ga thấp. Người thích tìm hiểu có thể đi các chuyến tàu địa phương dừng nhiều ga, ngồi phía cửa sổ để xem quá trình tránh tàu: trực ban ga cầm cờ hoặc đèn đứng ở sân ga, tiếng còi, đoàn tàu ngược chiều lướt qua.
Đoạn qua đèo Hải Vân là chặng được du khách yêu thích nhất, nơi đường sắt chạy sát sườn núi nhìn xuống biển. Từ góc độ điều độ, đây cũng là một trong những đoạn khó của tuyến. Hiểu điều đó, chuyến đi qua đèo có thêm một lớp ý nghĩa: mỗi lần tàu dừng chờ ở ga Lăng Cô hay một ga nhỏ trên đèo, đó là một quyết định của ai đó trong phòng điều hành, nhìn cả tuyến mà xếp từng đoàn tàu.
Câu hỏi thường gặp
Đường sắt Bắc – Nam là đường đơn hay đường đôi?
Phần lớn tuyến Hà Nội – TP.HCM là đường đơn khổ 1.000 mm, một đường ray dùng chung cho cả hai chiều. Tàu ngược chiều phải gặp nhau ở các ga có đường tránh.
Vì sao tàu Thống Nhất hay dừng ở ga nhỏ không đón khách?
Phần lớn là dừng tránh tàu ngược chiều hoặc dừng để tàu nhanh hơn vượt qua. Trên đường đơn, đây là cách duy nhất để hai tàu đi qua nhau an toàn.
Ga tránh là gì?
Ga tránh là ga có thêm đường ray phụ bên cạnh đường chính, nối bằng ghi ở hai đầu. Một tàu vào đường phụ đứng chờ để tàu khác chạy qua trên đường chính.
Tránh tàu và vượt tàu khác nhau thế nào?
Tránh là khi hai tàu ngược chiều gặp nhau ở ga, một tàu đứng chờ. Vượt là khi hai tàu cùng chiều, tàu chậm vào đường tránh để tàu nhanh đi trước.
Đường sắt Bắc – Nam hoàn thành năm nào?
Tuyến Hà Nội – Sài Gòn được nối liền năm 1936, khi đoạn cuối cùng ở miền Trung hoàn thành. Từ đó tuyến được sửa chữa và nâng cấp nhiều lần nhưng phần lớn vẫn là đường đơn.
