Máy nhắn tin (pager) là thiết bị nhỏ chỉ nhận tin, nghe sóng từ những trạm phát công suất lớn đặt trên cao, nên bắt được cả ở tầng hầm bệnh viện, pin dùng hàng tuần và vẫn chạy khi mạng di động nghẽn. Vì những lý do đó, nhiều bệnh viện và nhiều đội cứu hoả tình nguyện ở châu Âu vẫn dùng pager để gọi người trực, dù điện thoại thông minh đã có mặt khắp nơi. Pager không thay được điện thoại, nhưng làm rất tốt một việc: báo cho đúng người, đúng lúc, gần như chắc chắn tới nơi.
Pager ra đời từ hành lang bệnh viện
Trước pager, muốn tìm một bác sĩ trong bệnh viện lớn, người ta gọi tên qua loa toàn viện. Cách này ồn ào, làm phiền bệnh nhân, và bác sĩ đang ở phòng mổ hay cầu thang có khi không nghe thấy. Giữa thập niên 1950, một trong những hệ thống nhắn gọi bằng sóng vô tuyến đầu tiên cho bệnh viện được lắp ở London. Các bác sĩ mang một máy thu nhỏ, máy kêu "bíp" thì biết mình được gọi, tìm điện thoại gần nhất để gọi về tổng đài.
Ở Anh, đến nay nhân viên y tế vẫn quen gọi pager là "bleep", theo tiếng kêu của nó. Câu "bị bleep" có nghĩa là bị gọi đi làm việc gấp.
Những thập niên sau, pager phát triển từ chỉ kêu bíp, sang hiện số điện thoại cần gọi lại, rồi hiện cả tin nhắn chữ. Thập niên 1980 – 1990 là thời hoàng kim của pager trong đời sống thường ngày ở nhiều nước, kể cả Việt Nam: người ta gọi tới tổng đài, đọc lời nhắn cho nhân viên, nhân viên gõ và gửi tới máy của người nhận. Khi điện thoại di động phổ biến, pager rời khỏi túi người thường, nhưng ở lại trong bệnh viện và trạm cứu hoả.
Vì sao pager vẫn sống trong điều phối
Phủ sóng sâu và rộng
Mạng pager dùng trạm phát công suất lớn, thường ở dải tần thấp hơn mạng di động, và nhiều trạm cùng phát một tin cùng lúc. Tín hiệu đi xuyên tường bê tông, xuống tầng hầm, vào thang máy tốt hơn sóng điện thoại. Với một bác sĩ trực ở khoa nằm dưới tầng hầm hay một lính cứu hoả tình nguyện sống ở vùng quê thưa trạm, đó là khác biệt lớn.
Một chiều nên không nghẽn
Pager truyền thống chỉ nhận, không phát. Một tin gửi đi là phát quảng bá, mọi máy cùng nghe, máy nào nhận ra địa chỉ của mình thì kêu. Gửi tin cho một người hay cho cả trăm người tốn như nhau. Khi sự cố lớn khiến điện thoại nghẽn vì ai cũng gọi, mạng pager vẫn đi bình thường.
Pin bền, máy bền
Vì không phải phát sóng, pager tốn rất ít điện. Nhiều máy chạy hàng tuần với một viên pin nhỏ. Máy cứng, rẻ, rơi không vỡ, không cần cập nhật phần mềm, không bị ứng dụng khác chiếm màn hình.
Gọi nhóm tức thì
Một pager có thể mang nhiều địa chỉ: địa chỉ riêng của người mang, và địa chỉ chung của nhóm. Trong bệnh viện, khi có ca ngừng tim, tổng đài chỉ cần gửi một tin tới địa chỉ "đội cấp cứu ngừng tim", tất cả thành viên đội trực hôm đó cùng nhận một lúc.
Pager trong bệnh viện: số đông và cái giá
Hệ thống y tế công của Anh (NHS) từng được biết đến là nơi dùng pager nhiều bậc nhất thế giới. Một nghiên cứu công bố năm 2017 ước tính NHS còn dùng khoảng 130.000 pager, chiếm một phần đáng kể số pager còn hoạt động trên toàn cầu. Năm 2019, chính phủ Anh công bố kế hoạch thay dần pager bằng các phương tiện liên lạc hiện đại hơn, nhưng việc chuyển đổi diễn ra chậm, khác nhau giữa các bệnh viện.
Lý do muốn thay không khó hiểu. Pager kiểu cũ chỉ báo "có người gọi", người nhận phải tìm điện thoại gọi lại, có khi tổng đài gọi lại cũng không biết ai cần gì. Một bác sĩ trực đêm có thể bị gọi liên tục mà không biết việc nào gấp hơn việc nào. Các ứng dụng nhắn tin dành cho bệnh viện cho phép ghi rõ nội dung, mức ưu tiên, xác nhận đã đọc, và lưu lại lịch sử.
Nhưng nhiều bệnh viện vẫn giữ pager cho những cuộc gọi sống còn như đội cấp cứu ngừng tim, đội xử lý chấn thương, vì sóng của nó chắc chắn hơn wifi và mạng di động trong toà nhà. Cách làm phổ biến là kết hợp: tin thường đi qua điện thoại, tin khẩn đi qua pager, hoặc cả hai.
Pager của lính cứu hoả tình nguyện
Ở nhiều nước châu Âu như Đức, Áo, Hà Lan, phần lớn lính cứu hoả không làm việc tại trạm toàn thời gian mà là tình nguyện viên. Họ đi làm, ở nhà, sinh hoạt bình thường, mang theo một máy nhận báo động. Khi có cháy hoặc tai nạn, trung tâm điều phối phát báo động tới nhóm của trạm đó. Máy kêu, hiện loại sự cố và địa điểm, tình nguyện viên lái xe tới trạm, lên xe chữa cháy và xuất phát.
Cả hệ thống cứu hoả ở những vùng này dựa vào một điều: báo động phải tới được người, ở bất kỳ đâu trong vùng, trong vài giây, ngay cả khi mạng điện thoại nghẽn. Đó đúng là điểm mạnh của pager.
Mặt trái là bảo mật. Nhiều mạng pager kiểu cũ không mã hoá, ai có máy thu phù hợp cũng đọc được tin. Ở Hà Lan, các tin báo động trên mạng nhắn tin của lực lượng khẩn cấp từng bị nhiều trang web thu lại và đăng công khai, gây tranh luận về quyền riêng tư của người bị nạn. Các hệ mới vì vậy chuyển sang mã hoá hoặc hạn chế thông tin cá nhân trong tin.
Các đời pager và chuẩn truyền
| Loại | Hiển thị | Dùng trong điều phối |
|---|---|---|
| Pager âm báo | Chỉ kêu, có loại phát kèm lời nói ngắn | Gọi người trực về điện thoại |
| Pager số | Một dãy số, thường là số cần gọi lại hoặc mã quy ước | Mã sự cố, số phòng |
| Pager chữ | Tin nhắn chữ ngắn | Loại sự cố, địa chỉ, ghi chú |
| Pager hai chiều | Tin nhắn, có nút trả lời | Xác nhận "đã nhận", "đang tới", "không tới được" |
Về chuẩn truyền, POCSAG ra đời ở Anh đầu thập niên 1980 và vẫn được dùng nhiều đến nay. FLEX do Motorola phát triển vào thập niên 1990, cho tốc độ cao hơn. Các bệnh viện còn có hệ pager nội bộ chạy trong phạm vi toà nhà, do tổng đài bệnh viện tự vận hành.
Góc nhìn hôm nay: công nghệ cũ đúng việc
Câu chuyện pager là ví dụ hiếm thấy về một công nghệ bị coi là lỗi thời trong đời thường nhưng vẫn giữ chỗ đứng trong điều phối. Lý do không phải hoài cổ, mà vì nó làm đúng một việc rất hẹp với độ tin cậy rất cao. Người thiết kế hệ thống điều phối thường tự hỏi: khi mọi thứ khác hỏng, tin quan trọng nhất có còn tới được người cần nhận không? Với nhiều nơi, câu trả lời vẫn là cái máy nhỏ đeo ở thắt lưng.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các bảo tàng viễn thông hoặc bảo tàng bưu điện, nơi thường trưng bày pager qua các thời kỳ. Ở Việt Nam, nhiều người lớn tuổi còn nhớ thời máy nhắn tin, đó là nguồn kể chuyện thú vị về cách người ta hẹn hò, làm ăn khi chưa có điện thoại di động.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bệnh viện vẫn dùng máy nhắn tin pager?
Vì sóng pager xuyên tường và xuống tầng hầm tốt hơn sóng điện thoại, không nghẽn khi nhiều người cùng nhận, pin bền hàng tuần và gửi được một tin cho cả đội cùng lúc. Với các ca khẩn như ngừng tim, độ chắc chắn đó rất quan trọng.
Pager hoạt động thế nào?
Trạm phát công suất lớn phát tin quảng bá kèm địa chỉ người nhận. Mọi pager trong vùng đều nghe, máy nào nhận ra địa chỉ của mình hoặc của nhóm mình thì kêu và hiện tin. Pager truyền thống chỉ nhận, không phát.
Bleep trong bệnh viện Anh là gì?
"Bleep" là cách nhân viên y tế ở Anh gọi pager, theo tiếng kêu của máy. "Bị bleep" nghĩa là bị gọi đi làm việc gấp. Hệ y tế công của Anh từng là nơi dùng pager nhiều bậc nhất thế giới.
Lính cứu hoả tình nguyện được gọi đi thế nào?
Ở nhiều nước châu Âu, lính cứu hoả tình nguyện mang máy nhận báo động. Khi có sự cố, trung tâm điều phối phát báo động tới nhóm của trạm, máy hiện loại sự cố và địa điểm, tình nguyện viên tới trạm để lên xe xuất phát.
POCSAG là gì?
POCSAG là chuẩn truyền tin cho pager ra đời ở Anh đầu thập niên 1980, đến nay vẫn được dùng rộng rãi. Nhiều mạng POCSAG cũ không mã hoá, nên các hệ mới thường bổ sung mã hoá hoặc hạn chế thông tin cá nhân trong tin.
