Tàu neo chờ ngoài khơi là cảnh quen thuộc ở nhiều cảng: hàng chục con tàu đứng im ở khu neo, có khi vài ngày, chờ đến lượt cập cầu. Nguyên nhân chính là tàu chạy hết tốc lực để đến sớm theo lệ cũ "đến trước được xếp trước", trong khi cầu cảng chưa sẵn sàng. Cách điều phối mới gọi là "đến cảng đúng lúc" (Just In Time Arrival): cảng báo trước giờ cầu trống, tàu giảm tốc trên biển để tới vừa khít, đỡ tốn nhiên liệu và đỡ dồn ứ ngoài phao.
Vì sao tàu lại vội để rồi phải chờ
Nghe thì vô lý: tàu đốt thêm dầu chạy nhanh, rồi tới nơi lại tắt máy thả neo nằm chờ. Nhưng có lý do. Trong nhiều hợp đồng thuê tàu chở hàng rời và hàng lỏng, thời gian làm hàng cho phép (laytime) bắt đầu tính khi tàu đến cảng và trao "thông báo sẵn sàng". Nếu cảng làm hàng chậm hơn thời gian cho phép, chủ hàng phải trả tiền phạt lưu tàu (demurrage) cho chủ tàu. Vậy nên tàu có động cơ đến càng sớm càng tốt để "bấm giờ", bất kể cầu cảng có trống hay không.
Ở nhiều cảng không có cửa sổ cập cầu, nguyên tắc "đến trước phục vụ trước" cũng khiến các tàu đua nhau. Kết quả là đến nơi thì hàng chờ đã dài, tàu nằm neo tốn tiền vận hành, phát thải trong lúc chạy máy phát điện, và gom thành một đám đông ngoài khơi mà bất cứ ai đi biển cũng nhìn thấy.
Khu neo: phòng chờ ngoài khơi
Mỗi cảng có các khu neo đậu được công bố trên hải đồ và thông báo hàng hải: vùng nước có độ sâu và chất đáy phù hợp để neo bám, đủ xa luồng để không cản đường, đủ gần để tàu vào cảng nhanh khi đến lượt. Cảng lớn chia nhiều khu theo mục đích: tàu chờ cầu, tàu chở hàng nguy hiểm, tàu chờ kiểm dịch, tàu sửa chữa nhỏ, tàu nhận nhiên liệu.
Cảng vụ hoặc VTS chỉ định khu neo, đôi khi cả vị trí neo cụ thể, khi tàu báo đến. Trong lúc neo, tàu vẫn phải trực ca buồng lái, theo dõi xem neo có bị trượt (tàu bị gió hay dòng chảy kéo lê neo) hay không, và giữ khoảng cách với tàu bên cạnh khi con nước đổi chiều làm cả đám tàu xoay quanh neo của mình. Khu neo quá đông vào mùa gió mạnh là một rủi ro thật: neo trượt có thể làm hai tàu va nhau, hoặc làm hỏng cáp ngầm, đường ống dưới đáy.
Khi hàng chờ dài cả trăm tàu
Hiện tượng ùn tàu từng gây chú ý toàn cầu trong giai đoạn hàng hoá dồn dập cuối năm 2021 và đầu năm 2022. Ngoài khơi hai cảng Los Angeles và Long Beach ở California, có thời điểm hơn một trăm tàu nằm chờ cùng lúc. Tàu neo kín các khu neo, tràn ra cả vùng nước gần bờ, gây lo ngại về an toàn, khói thải và nguy cơ neo móc phải đường ống dưới đáy.
Các bên ở đó thay đổi cách xếp hàng: thay vì tính thứ tự theo lúc tàu tới khu neo, họ tính theo lúc tàu rời cảng trước đó, và yêu cầu tàu chờ ở xa bờ, ngoài một vùng giới hạn, cho đến khi gần tới lượt. Thứ tự vẫn được giữ, nhưng tàu không cần chen vào gần bờ nữa. Số tàu đậu sát bờ giảm nhanh sau khi thay đổi. Đây là ví dụ rõ về việc tách "giữ chỗ trong hàng" khỏi "đứng tại chỗ": bạn có số thứ tự, không cần đứng ngay cửa.
Đến cảng đúng lúc hoạt động thế nào
Năm 2020, một liên minh của IMO với các hãng tàu, cảng và tổ chức ngành (Global Industry Alliance) công bố hướng dẫn về "Just In Time Arrival". Ý tưởng cốt lõi:
- Cảng chia sẻ giờ cầu trống thật. Thay vì chỉ nói "cứ đến đi", cảng cho tàu biết dự kiến cầu, hoa tiêu, tàu lai sẵn sàng lúc nào.
- Tàu tính tốc độ tối ưu. Từ khoảng cách còn lại và giờ cần đến, tàu chỉnh tốc độ để tới vừa đúng, thường là chạy chậm lại.
- Cập nhật liên tục hai chiều. Cảng báo khi lịch trượt, tàu báo khi gặp thời tiết xấu, và giờ đến mục tiêu được điều chỉnh.
- Hợp đồng không phạt người chạy chậm. Đây là điều kiện quan trọng nhất: chủ tàu và chủ hàng thoả thuận để tàu chạy chậm theo yêu cầu không bị mất quyền tính laytime như thể đã đến.
Ngành dầu khí từ khoảng năm 2010 đã đề ra khái niệm gần giống, gọi là "đến ảo" (virtual arrival): khi biết cảng đang ùn, các bên thoả thuận coi như tàu đã đến vào một giờ nhất định để tính laytime, còn tàu thì chạy chậm để đến muộn hơn trên thực tế. Tiền nhiên liệu tiết kiệm được chia cho các bên theo thoả thuận.
Vì sao chạy chậm lại tiết kiệm nhiều thế
Lượng nhiên liệu tàu đốt tăng rất nhanh theo tốc độ, gần như theo luỹ thừa: giảm tốc một chút có thể giảm tiêu thụ đáng kể. Một tàu đằng nào cũng phải chờ một ngày ở khu neo thì chạy chậm trên biển một ngày vừa đỡ dầu, vừa giảm khí thải, vừa giảm thời gian thuyền viên nằm chờ trong vùng đông đúc.
Thứ cần có: dữ liệu chung của cả bến
Đến đúng lúc nghe đơn giản nhưng đòi hỏi cảng biết rõ và tin vào kế hoạch của chính mình. Giờ cầu trống phụ thuộc vào tàu đang làm hàng xong lúc nào, giờ hoa tiêu và tàu lai rảnh, con nước, thời tiết. Nhiều cảng xây "hệ thống cộng đồng cảng", nơi doanh nghiệp bến, cảng vụ, hoa tiêu, tàu lai, đại lý và hãng tàu cùng nhìn chung một bảng thời gian. Ngành hàng hải cũng đang soạn các chuẩn chung để gọi tên và ghi giờ từng mốc của một chuyến ghé cảng, như lúc hoa tiêu lên tàu, lúc buộc dây xong, lúc bắt đầu làm hàng, để các bên đọc cùng một ngôn ngữ dữ liệu.
Khi dữ liệu chưa chung, mỗi bên tự ước đoán, và cách an toàn nhất cho mỗi bên là đến sớm để khỏi bị lỡ. Đó chính là gốc của hàng tàu nằm neo.
Góc nhìn hôm nay: hàng chờ là một quyết định điều phối
Hàng tàu neo ngoài khơi dạy một điều dễ áp dụng: hàng chờ thường không phải do thiếu chỗ, mà do luật xếp hàng thưởng cho người đến sớm. Phòng khám phát số theo giờ hẹn, nhà hàng nhắn tin khi bàn trống, cơ quan hành chính đặt lịch trực tuyến đều là phiên bản trên bờ của "đến đúng lúc". Khi tổ chức một việc có nhiều người phải chờ, hãy tự hỏi: mình có đang khiến mọi người phải đến sớm chỉ để giữ chỗ không?
Nếu ở gần một cảng lớn, ngắm khu neo vào buổi tối khá thú vị: đèn neo của từng tàu hiện thành một "thành phố nổi" ngoài khơi. Các trang bản đồ AIS công khai cho thấy tàu nào đang neo, neo bao lâu. So sánh số tàu neo ngoài khơi qua các tuần là một cách khá trực quan để thấy cảng đang thông thoáng hay ùn ứ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có nhiều tàu neo ngoài khơi gần cảng?
Phần lớn là tàu chờ đến lượt cập cầu, chờ thuỷ triều, chờ hoa tiêu, chờ nhận nhiên liệu hoặc chờ lệnh của chủ hàng. Khi cảng ùn hoặc tàu đến sớm hơn kế hoạch, số tàu neo chờ tăng lên.
Just In Time Arrival là gì?
Đó là cách điều phối trong đó cảng báo trước giờ cầu, hoa tiêu, tàu lai sẵn sàng, và tàu điều chỉnh tốc độ để đến vừa đúng lúc thay vì đến sớm rồi neo chờ. IMO cùng liên minh ngành công bố hướng dẫn về cách làm này năm 2020.
Demurrage là gì?
Demurrage là tiền phạt lưu tàu mà người thuê tàu phải trả cho chủ tàu khi việc xếp dỡ hàng kéo dài quá thời gian cho phép trong hợp đồng. Quy định này khiến tàu có động cơ đến cảng sớm để bắt đầu tính giờ.
Tàu neo chờ có nguy hiểm không?
Neo đúng khu, trực ca đầy đủ thì an toàn, nhưng khu neo quá đông khi gió mạnh có thể khiến neo trượt, tàu trôi va nhau hoặc kéo hỏng cáp ngầm, đường ống. Vì vậy cảng vụ chỉ định khu neo và theo dõi tàu neo bằng radar, AIS.
Chạy chậm có thực sự tiết kiệm nhiên liệu không?
Có. Tiêu thụ nhiên liệu của tàu tăng rất nhanh khi tăng tốc độ, nên giảm tốc một phần có thể giảm đáng kể lượng dầu đốt. Nếu đằng nào cũng phải chờ ở cảng, chạy chậm trên đường là cách chờ rẻ hơn.
