Trung tâm phối hợp tìm kiếm cứu nạn hàng hải (MRCC) là nơi nhận tin báo nạn trên biển, xác minh, rồi điều phối tàu thuyền, máy bay và lực lượng cứu hộ đến đúng chỗ. MRCC thường không tự mình ra khơi; việc của nó là biết ai đang ở gần nhất, ai có khả năng giúp, và chỉ huy họ phối hợp theo một kế hoạch chung. Mỗi nước ven biển chịu trách nhiệm một vùng tìm kiếm cứu nạn trên biển theo công ước quốc tế, và các MRCC của các nước bàn giao vụ việc cho nhau khi tàu gặp nạn ở vùng giáp ranh.
Biển được chia thành các vùng trách nhiệm
Năm 1979, tại Hamburg, các nước thông qua Công ước quốc tế về tìm kiếm và cứu nạn hàng hải (Công ước SAR). Công ước chia các đại dương thành những vùng tìm kiếm cứu nạn, mỗi vùng giao cho một nước hoặc một nhóm nước. Nước được giao phải có trung tâm phối hợp, trực liên tục, đủ phương tiện liên lạc để nhận tin báo nạn và tổ chức cứu.
Nguyên tắc nền tảng của công ước là giúp mọi người gặp nạn trên biển, bất kể quốc tịch, địa vị hay hoàn cảnh. Nguyên tắc này đã có từ lâu trong truyền thống đi biển, nhưng công ước biến nó thành nghĩa vụ có tổ chức: không chỉ thuyền trưởng phải cứu người, mà nhà nước phải có bộ máy để điều phối việc cứu.
Ở Việt Nam, Trung tâm Phối hợp tìm kiếm, cứu nạn hàng hải Việt Nam (VMRCC) cùng các trung tâm khu vực đặt ở một số thành phố ven biển đảm nhiệm vai trò này, phối hợp với hệ thống đài thông tin duyên hải, các lực lượng chuyên trách và chính quyền địa phương.
Thông tin đến MRCC bằng đường nào
Một vụ tìm kiếm cứu nạn bắt đầu bằng một tín hiệu. Từ ngày 1 tháng 2 năm 1999, Hệ thống thông tin an toàn và cứu nạn hàng hải toàn cầu (GMDSS) được áp dụng đầy đủ cho tàu biển thuộc diện Công ước SOLAS, thay cho việc trực canh vô tuyến điện báo bằng tai người. Tin báo nạn có thể đến MRCC qua nhiều đường:
- Cuộc gọi trên VHF, sóng trung, sóng ngắn, được đài thông tin duyên hải hoặc tàu gần đó nhận và chuyển tiếp.
- Bản tin cấp cứu số (DSC) tự động gửi kèm vị trí và mã nhận dạng tàu.
- Phao vô tuyến chỉ báo vị trí khẩn cấp, qua hệ thống vệ tinh chuyển về trung tâm xử lý.
- Điện thoại từ người nhà, chủ tàu cá, hay người trên bờ nhìn thấy pháo hiệu.
Không phải tín hiệu nào cũng thật. Phao báo nạn có thể bị kích hoạt nhầm, cuộc gọi có thể đứt giữa chừng. Việc đầu tiên của người trực là xác minh: gọi lại tàu, liên hệ chủ tàu, kiểm tra vị trí trên AIS, hỏi tàu gần đó có thấy gì không. Nhưng xác minh không được làm chậm việc cứu: khi nghi ngờ, MRCC bắt đầu hành động trước, rồi huỷ sau nếu là báo nhầm.
Ba giai đoạn: không chắc, báo động, khẩn cấp
Sổ tay quốc tế về tìm kiếm cứu nạn hàng không và hàng hải (IAMSAR) chia mức độ một vụ việc thành ba giai đoạn, giúp trung tâm biết nên làm đến đâu:
| Giai đoạn | Khi nào | Trung tâm làm gì |
|---|---|---|
| Không chắc chắn (INCERFA) | Tàu quá hạn báo cáo, quá giờ dự kiến đến mà chưa thấy, chưa có dấu hiệu nguy hiểm | Thu thập thông tin, gọi tàu, hỏi các cảng, tàu gần đó |
| Báo động (ALERFA) | Liên lạc vẫn không được, hoặc có tin tàu gặp khó khăn nhưng chưa nguy cấp | Mở rộng tìm thông tin, báo các lực lượng sẵn sàng, phát cảnh báo cho tàu trong vùng |
| Khẩn cấp (DETRESFA) | Có tin chắc tàu và người đang gặp nguy hiểm nghiêm trọng, cần cứu ngay | Triển khai tìm kiếm cứu nạn, điều động phương tiện, chỉ định người chỉ huy hiện trường |
Cách chia này giống các mức báo động trong phòng cấp cứu: tránh vừa phản ứng thừa với mọi tin đồn, vừa phản ứng chậm với tin thật.
Chọn ai đi cứu
Trên biển, phương tiện gần nhất thường không phải tàu cứu nạn chuyên dụng mà là một con tàu buôn đang chạy ngang. Vì thế MRCC phát bản tin khẩn cho mọi tàu trong khu vực, và có thể yêu cầu một tàu cụ thể chuyển hướng tới giúp. Thuyền trưởng có nghĩa vụ đi cứu nếu có thể, trừ khi việc đó gây nguy hiểm nghiêm trọng cho tàu mình.
Để biết tàu buôn nào đang ở gần, nhiều trung tâm dùng thêm hệ thống AMVER do Lực lượng Bảo vệ bờ biển Mỹ lập năm 1958: tàu tự nguyện báo kế hoạch hành trình, và trung tâm cứu nạn ở bất cứ nước nào có thể hỏi danh sách tàu đang ở gần một vị trí. Cùng với dữ liệu AIS, điều này giúp MRCC chọn được tàu tới hiện trường sớm nhất.
Người chỉ huy hiện trường
Khi nhiều phương tiện cùng tham gia, MRCC chỉ định một người chỉ huy hiện trường (on-scene coordinator), thường là thuyền trưởng của tàu cứu nạn chuyên dụng hoặc một tàu có khả năng liên lạc tốt. MRCC lo bức tranh lớn trên bờ: lập vùng tìm kiếm, điều thêm phương tiện, liên hệ bệnh viện, gia đình, nước có tàu. Người chỉ huy hiện trường lo phân việc cụ thể giữa các tàu tại chỗ, báo cáo kết quả theo từng đợt. Đây là mô hình hai tầng rất giống hệ thống chỉ huy sự cố trên đất liền.
Tìm một chấm nhỏ giữa biển
Khó khăn lớn nhất là người và vật trên biển trôi. Một chiếc phao bè, một người mặc áo phao, một thuyền úp ngược trôi theo dòng chảy và gió với tốc độ khác nhau. Trung tâm phải tính vị trí có khả năng nhất ở thời điểm hiện tại, dựa trên vị trí cuối cùng được biết, thời gian đã trôi, dữ liệu gió và dòng chảy. Ngày nay việc tính toán được hỗ trợ bằng phần mềm mô phỏng trôi dạt, nhưng người lập kế hoạch vẫn phải chọn giả định và kiểm tra bằng thông tin thực tế.
Từ vùng có khả năng nhất, trung tâm vẽ các kiểu tìm kiếm chuẩn trong sổ tay IAMSAR, ví dụ:
- Hình vuông mở rộng: bắt đầu từ điểm dự đoán, đi theo các cạnh dài dần ra ngoài, dùng khi vị trí khá chắc.
- Tìm theo hình quạt: đi qua lại điểm trung tâm theo nhiều hướng, hợp với mục tiêu nhỏ, vị trí chính xác.
- Tìm theo đường song song: nhiều tàu chạy song song cách đều nhau quét một vùng rộng, dùng khi vị trí không chắc.
Mỗi đợt tìm xong, trung tâm cập nhật vùng nào đã quét, khả năng phát hiện trong vùng đó cao hay thấp, rồi dời vùng tìm cho đợt sau. Đó là công việc điều phối kiên nhẫn, có khi kéo dài nhiều ngày.
Góc nhìn hôm nay: biết cách giúp người tìm mình
Bài học thiết thực nhất cho người đi biển, kể cả đi tàu khách ra đảo hay đi thuyền câu, là làm sao để trung tâm cứu nạn có đủ thông tin: báo kế hoạch chuyến đi cho người trên bờ (đi đâu, mấy người, khi nào về), mang thiết bị liên lạc và giữ pin, mặc áo phao, và nếu gặp nạn thì báo vị trí càng chính xác càng tốt. Ngư dân nên giữ liên lạc với đài thông tin duyên hải và trạm biên phòng theo hướng dẫn của địa phương.
Người muốn hiểu thêm có thể đọc các phần công khai của sổ tay IAMSAR, hoặc tìm thông tin về hệ thống đài thông tin duyên hải Việt Nam và các trung tâm phối hợp tìm kiếm cứu nạn khu vực. Các bảo tàng hàng hải ở nhiều nước cũng có khu trưng bày về lịch sử cứu nạn trên biển, kể chuyện những trạm thuyền cứu sinh và những người trực máy vô tuyến đã giữ nhịp cho các cuộc cứu người.
Câu hỏi thường gặp
MRCC là gì?
MRCC (Maritime Rescue Coordination Centre) là trung tâm phối hợp tìm kiếm cứu nạn hàng hải. Trung tâm nhận tin báo nạn, xác minh và điều phối tàu, máy bay, lực lượng cứu hộ trong vùng trách nhiệm của mình.
Công ước SAR 1979 quy định gì?
Công ước SAR chia biển thành các vùng tìm kiếm cứu nạn, giao trách nhiệm cho từng nước, yêu cầu mỗi nước có trung tâm phối hợp và hợp tác với nước láng giềng. Công ước khẳng định việc cứu người gặp nạn không phân biệt quốc tịch hay hoàn cảnh.
GMDSS là gì?
GMDSS là hệ thống thông tin an toàn và cứu nạn hàng hải toàn cầu, áp dụng đầy đủ từ năm 1999 cho tàu biển thuộc diện Công ước SOLAS. Hệ thống dùng vô tuyến, gọi chọn số và vệ tinh để tàu báo nạn tự động kèm vị trí.
Tàu buôn có bắt buộc phải đi cứu người gặp nạn không?
Thuyền trưởng có nghĩa vụ đi cứu người gặp nạn trên biển khi nhận được tin và có khả năng giúp, trừ khi việc đó gây nguy hiểm nghiêm trọng cho tàu và người trên tàu mình. MRCC có thể yêu cầu một tàu cụ thể chuyển hướng tới hỗ trợ.
INCERFA, ALERFA, DETRESFA nghĩa là gì?
Đó là ba giai đoạn của một vụ việc tìm kiếm cứu nạn: không chắc chắn, báo động và khẩn cấp. Mỗi giai đoạn tương ứng một mức hành động, từ thu thập thông tin đến triển khai cứu nạn đầy đủ.
