Vô tuyến nghiệp dư khi thiên tai: mạng liên lạc tình nguyện lúc mạng sập

Vô tuyến nghiệp dư (ham radio) là hoạt động phát và thu sóng vô tuyến phi thương mại của những người đã thi đạt chứng chỉ và được cấp giấy phép, mỗi người có một hô hiệu riêng. Khi bão, động đất làm sập mạng điện thoại và Internet, các nhóm nghiệp dư tình nguyện dùng máy chạy ắc quy, ăng-ten tự dựng để chuyển tin cho chính quyền, Chữ thập đỏ và gia đình người dân. Ở Việt Nam, phát sóng nghiệp dư bắt buộc phải có giấy phép của cơ quan quản lý tần số; tự ý phát là vi phạm.

Người nghiệp dư là ai

"Nghiệp dư" ở đây không có nghĩa là kém. Nó có nghĩa là không vì tiền: người chơi vô tuyến nghiệp dư không được dùng sóng để kinh doanh, quảng cáo hay phát nhạc. Họ được phép liên lạc với nhau, thử nghiệm ăng-ten, máy móc, tự học về vô tuyến, và hỗ trợ cộng đồng khi khẩn cấp.

Để được phát sóng, người chơi phải thi về kỹ thuật vô tuyến, quy định pháp luật và quy trình khai thác. Đạt rồi mới được cấp giấy phép và hô hiệu, là một chuỗi chữ và số bắt đầu bằng tiền tố của quốc gia. Liên minh Vô tuyến Nghiệp dư Quốc tế (IARU) là tổ chức chung của các hội nghiệp dư các nước, phối hợp với Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) về các dải tần dành cho nghiệp dư.

Vì sao nghiệp dư vẫn hữu ích khi đã có điện thoại di động

Mạng di động là một hệ thống tập trung: trạm phát sóng cần điện, cần đường truyền về tổng đài, tổng đài cần điện và đường cáp. Khi bão lớn đi qua, có thể xảy ra cùng lúc ba chuyện: cột điện đổ, trạm phát sóng hết ắc quy dự phòng sau vài giờ, cáp quang đứt do sạt lở. Mạng có thể sập đúng lúc người ta cần nó nhất.

Vô tuyến nghiệp dư thì ngược lại, rất phân tán:

• Mỗi trạm tự đủ: máy, ăng-ten, ắc quy, tấm pin mặt trời hoặc máy phát nhỏ.
• Sóng ngắn (HF) có thể phản xạ qua tầng điện ly để đi hàng trăm, hàng nghìn km, không cần trạm trung gian nào trên mặt đất.
• Sóng VHF, UHF dùng cho liên lạc trong vùng, có thể qua trạm lặp của hội nghiệp dư hoặc nói trực tiếp.
• Người vận hành đã quen dựng trạm ngoài trời, quen làm việc trong điều kiện thiếu thốn, vì họ tập điều đó thường xuyên.

Không có hạ tầng trung tâm nào để sập, nên miễn là còn vài trạm sống, mạng vẫn sống.

Tổ chức thành mạng khẩn cấp

Ở nhiều nước, người nghiệp dư tổ chức thành các nhóm liên lạc khẩn cấp có đăng ký, tập huấn và ký thoả thuận với cơ quan cứu trợ. Ở Mỹ, Hội vô tuyến nghiệp dư quốc gia ARRL có chương trình ARES (Amateur Radio Emergency Service), các thành viên được đào tạo về quy trình chỉ huy sự cố và cách chuyển tin cho cơ quan chức năng. Ở Anh có mạng RAYNET. Nhiều nước khác có nhóm tương tự gắn với hội nghiệp dư quốc gia.

Một "mạng" làm việc thế nào

Trong một đợt ứng phó, các trạm nghiệp dư lập thành mạng có điều hành (directed net). Một trạm làm "trạm điều hành mạng", giữ trật tự trên tần số: ai có tin thì báo, trạm điều hành cho phép từng trạm nói theo thứ tự, ưu tiên tin khẩn. Cách làm này giống hệt phòng điều phối, chỉ khác là trung tâm là một người ngồi bên máy chạy ắc quy.

Mẫu tin chuẩn

Tin chuyển cho cơ quan cứu trợ được viết theo mẫu có số tin, mức ưu tiên, người gửi, người nhận, nội dung và giờ. Ở Mỹ, nhiều nhóm dùng mẫu tin của hệ thống chỉ huy sự cố. Người chuyển tin đọc từng chữ, đánh vần tên riêng, người nhận chép lại và xác nhận. Nguyên tắc vàng là chuyển nguyên văn: người nghiệp dư không thêm bớt, không diễn giải, không tự quyết thay cơ quan chức năng.

Thư điện tử qua sóng ngắn

Ngoài thoại, nghiệp dư còn có các hệ truyền dữ liệu qua sóng ngắn. Hệ Winlink, chẳng hạn, cho phép gửi thư điện tử dạng chữ từ một trạm không có Internet tới một trạm cổng ở nơi khác, rồi trạm cổng đưa thư vào mạng. Tốc độ rất chậm so với Internet, nhưng đủ cho danh sách nhu cầu cứu trợ, báo cáo tình hình, bảng số liệu.

Những lần nghiệp dư vào cuộc

Có nhiều đợt thiên tai mà báo cáo của cơ quan cứu trợ ghi nhận vai trò của vô tuyến nghiệp dư. Sau bão Maria năm 2017 ở Puerto Rico, khi phần lớn hệ thống điện và liên lạc trên đảo bị hư hại, ARRL đã tuyển và cử một nhóm tình nguyện viên nghiệp dư sang hỗ trợ Hội Chữ thập đỏ Mỹ chuyển tin hỏi thăm của các gia đình. Trong các trận động đất, bão lớn ở châu Á và Mỹ Latinh, các hội nghiệp dư địa phương cũng thường lập mạng khẩn cấp trong những ngày đầu khi mạng thường chưa khôi phục.

Cũng cần nói thẳng: vai trò của nghiệp dư thường là lấp chỗ trống trong vài ngày đầu, chứ không thay được hệ thống liên lạc chính quy. Khi trạm phát sóng lưu động, điện thoại vệ tinh và mạng khẩn cấp của nhà nước đã vào vị trí, phần việc của nghiệp dư thu hẹp lại. Những người làm lâu năm hiểu rõ điều này và tự hào vì chính khoảng trống ngắn ngủi đó.

Tập luyện: không ai giỏi khi chưa tập

Kỹ năng liên lạc khẩn cấp không thể học trong ngày bão. Vì vậy cộng đồng nghiệp dư có nhiều hoạt động tập luyện định kỳ:

Ngày dã ngoại của ARRL diễn ra vào cuối tuần thứ tư của tháng 6 hằng năm và là một trong những sự kiện nghiệp dư lớn nhất ở Bắc Mỹ. Nhiều nước có ngày tương tự.

Góc nhìn hôm nay: muốn tham gia ở Việt Nam thì bắt đầu từ đâu

Ở Việt Nam, vô tuyến điện nghiệp dư được pháp luật về tần số vô tuyến điện công nhận. Người muốn phát sóng phải có chứng chỉ vô tuyến điện viên nghiệp dư và giấy phép sử dụng tần số do Cục Tần số vô tuyến điện cấp. Hô hiệu nghiệp dư của Việt Nam dùng tiền tố như XV và 3W. Thiết bị phát mua về mà chưa có giấy phép thì chỉ được dùng để nghe, không được bấm nút phát, vì phát sai tần số có thể gây nhiễu cho liên lạc hàng không, hàng hải hay cứu nạn.

Cách bắt đầu hợp lý là tìm tới các câu lạc bộ, hội vô tuyến nghiệp dư trong nước để được hướng dẫn ôn thi và thủ tục. Trong khi chờ, nghe sóng là hoàn toàn được phép và là cách học tốt: tập nhận ra cách một mạng có điều hành vận hành, cách người ta xác nhận tin, đánh vần, chuyển lượt.

Với người không định chơi vô tuyến, bài học đáng mang về là tính phân tán và tự đủ. Một gia đình có đèn pin, pin dự phòng, radio thu sóng chạy pin để nghe bản tin, và một điểm hẹn đã thống nhất trước, cũng là đang áp dụng đúng nguyên lý mà các trạm nghiệp dư dùng để sống sót qua ngày mạng sập.