Ở Việt Nam, khi bão lũ đến, đầu mối chỉ huy gần dân nhất là ban chỉ huy cấp xã, phường, do chủ tịch uỷ ban nhân dân xã làm trưởng ban. Ban này lập kế hoạch từ trước mùa mưa bão, tổ chức trực ban, ra lệnh sơ tán, huy động lực lượng xung kích tại chỗ và báo cáo lên tỉnh. Cách làm dựa trên phương châm "bốn tại chỗ": chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ.
Khung pháp lý: từ Luật Phòng, chống thiên tai đến phòng thủ dân sự
Nền tảng là Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013, có hiệu lực từ tháng 5 năm 2014, được sửa đổi, bổ sung năm 2020. Luật quy định trách nhiệm của từng cấp chính quyền, quyền huy động người và phương tiện khi khẩn cấp, quyền quyết định sơ tán, kể cả cưỡng chế sơ tán người không chấp hành.
Năm 2023, Quốc hội thông qua Luật Phòng thủ dân sự, có hiệu lực từ tháng 7 năm 2024, đặt phòng chống thiên tai vào một khung rộng hơn gồm cả sự cố, thảm hoạ do con người gây ra. Từ năm 2025, cùng đợt sắp xếp bộ máy, công tác chỉ đạo ở trung ương được giao cho Ban Chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia, và các ban chỉ huy ở địa phương được kiện toàn theo hướng này. Tên gọi chính thức của ban ở từng xã, phường vì thế có thể khác nhau theo thời điểm. Người muốn biết chính xác nên xem quyết định kiện toàn của uỷ ban nhân dân xã mình, thường được niêm yết hoặc đăng trên cổng thông tin của xã.
Một thay đổi lớn khác là từ tháng 7 năm 2025, chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp: tỉnh và xã. Nhiều việc trước đây do cấp trung gian đảm nhận nay chuyển về xã hoặc lên tỉnh, khiến ban chỉ huy cấp xã gánh vai trò lớn hơn trong điều phối tại chỗ.
Ai ngồi trong ban chỉ huy cấp xã
Thành phần cụ thể do từng xã quyết định, nhưng thường gồm:
| Vị trí | Thường do ai đảm nhận | Việc chính khi có thiên tai |
|---|---|---|
| Trưởng ban | Chủ tịch uỷ ban nhân dân xã | Ra quyết định, ban lệnh sơ tán, huy động nguồn lực |
| Phó ban thường trực | Phó chủ tịch phụ trách kinh tế hoặc nông nghiệp | Điều hành công việc hằng ngày của ban, theo dõi đê, hồ, kênh |
| Phó ban | Chỉ huy trưởng quân sự xã | Chỉ huy lực lượng xung kích, dân quân, tìm kiếm cứu nạn |
| Uỷ viên | Trưởng công an xã | An ninh trật tự, phân luồng, bảo vệ tài sản nhà vắng chủ |
| Uỷ viên | Trạm y tế xã | Sơ cứu, phòng dịch sau lũ, danh sách người bệnh cần chú ý |
| Uỷ viên | Công chức văn hoá – thông tin | Loa truyền thanh, thông báo cho dân |
| Uỷ viên | Mặt trận Tổ quốc, Hội Chữ thập đỏ, Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ | Vận động, tiếp nhận và phân phối cứu trợ, hỗ trợ điểm sơ tán |
| Đầu mối thôn, tổ dân phố | Trưởng thôn, tổ trưởng dân phố | Báo tin tận nhà, kiểm danh sách hộ cần sơ tán |
Mỗi thành viên thường được phân công phụ trách một địa bàn cụ thể, một thôn hay một cụm dân cư, để khi có chuyện ai cũng biết mình phải đi đâu.
Bốn tại chỗ nghĩa là gì trong thực tế
Phương châm "bốn tại chỗ" xuất phát từ một thực tế đơn giản: khi bão lũ lớn, đường sá bị chia cắt, cứu trợ từ bên ngoài phải mất nhiều giờ, có khi nhiều ngày mới vào được. Trong khoảng thời gian đó, xã phải tự lo.
- Chỉ huy tại chỗ: người chỉ huy có mặt tại địa bàn, nắm tình hình trực tiếp, có quyền ra quyết định ngay mà không phải chờ cấp trên.
- Lực lượng tại chỗ: dân quân, công an xã, thanh niên, người dân khoẻ mạnh trong thôn, được tổ chức thành đội xung kích. Luật sửa đổi năm 2020 quy định lập lực lượng xung kích phòng chống thiên tai cấp xã, lấy dân quân làm nòng cốt.
- Vật tư, phương tiện tại chỗ: xuồng, áo phao, phao cứu sinh, bao tải, cuốc xẻng, máy phát điện, đèn pin, loa cầm tay. Nhiều xã huy động thêm thuyền, xe, máy xúc của người dân và doanh nghiệp trên địa bàn theo danh sách đã thoả thuận trước.
- Hậu cần tại chỗ: lương thực, nước uống, thuốc men dự trữ đủ cho vài ngày, cùng các hộ kinh doanh trong xã sẵn sàng cung ứng khi cần.
Mấy năm gần đây, nhiều nơi bổ sung thêm "thông tin tại chỗ": giữ liên lạc khi mất điện, mất sóng điện thoại, bằng bộ đàm, loa pin, hay người chạy tin giữa các thôn.
Một năm của ban chỉ huy: không chỉ có mùa bão
Công việc của ban chỉ huy chia theo chu kỳ trước, trong và sau thiên tai.
Trước mùa mưa bão
- Kiện toàn ban, phân công thành viên theo địa bàn.
- Rà soát, cập nhật kế hoạch phòng chống thiên tai của xã và phương án ứng phó theo từng cấp độ rủi ro. Việt Nam chia rủi ro thiên tai thành năm cấp, từ cấp 1 đến cấp 5, mỗi cấp gắn với những việc phải làm cụ thể.
- Lập danh sách hộ ở vùng nguy hiểm: ven sông, ven biển, chân đồi, nhà tạm. Đánh dấu riêng những người cần trợ giúp khi di chuyển như người già neo đơn, người khuyết tật, phụ nữ sắp sinh.
- Xác định điểm sơ tán, thường là trường học, trụ sở, nhà văn hoá kiên cố, và cả các hộ dân có nhà cao tầng nhận cho hàng xóm tránh trú.
- Kiểm tra kho vật tư, sửa xuồng, thay áo phao hỏng.
- Tổ chức diễn tập, tập huấn cho lực lượng xung kích.
Khi có thiên tai
- Trực ban 24 giờ, theo dõi bản tin dự báo và chỉ đạo của tỉnh.
- Thông báo cho dân qua loa truyền thanh, loa cầm tay, tin nhắn, người đi từng nhà.
- Kêu gọi tàu thuyền về nơi tránh trú, đưa người khỏi lồng bè, chòi canh.
- Ban lệnh sơ tán, tổ chức đưa người đến điểm tránh trú, kiểm đếm.
- Chốt chặn những đoạn đường ngầm, tràn, cầu yếu, không cho người và xe qua khi nước lên.
- Báo cáo tình hình lên tỉnh theo giờ quy định.
Sau thiên tai
- Tìm kiếm người mất tích, cứu trợ khẩn cấp lương thực, nước sạch.
- Thống kê thiệt hại theo mẫu thống nhất.
- Vệ sinh môi trường, phòng dịch.
- Tiếp nhận và phân phối hàng cứu trợ, làm đầu mối cho các đoàn thiện nguyện.
- Họp rút kinh nghiệm, sửa kế hoạch cho năm sau.
Quản lý rủi ro dựa vào cộng đồng
Năm 2009, Thủ tướng phê duyệt Đề án nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, thường gọi tắt là Đề án 1002, sau này được tiếp nối bằng một đề án mới vào năm 2021. Ý tưởng là chính người dân trong thôn cùng vẽ bản đồ rủi ro của thôn mình: chỗ nào hay ngập, đường nào hay sạt, nhà nào có người cần giúp, ai có thuyền, ai biết bơi giỏi.
Cách làm này dựa trên một hiểu biết mà nghề quản lý thiên tai ở nhiều nước cùng thừa nhận: người địa phương biết những chi tiết mà bản đồ hành chính không thể hiện, và một kế hoạch do dân cùng làm thì dân tin và làm theo hơn. Với vùng đồng bằng Bắc Bộ, truyền thống canh đê, hộ đê có từ nhiều thế kỷ cũng là một dạng "lực lượng tại chỗ" lâu đời nhất của người Việt.
So sánh với các mô hình chỉ huy quốc tế
Ban chỉ huy cấp xã của Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với các mô hình quốc tế. Giống hệ thống chỉ huy sự cố ICS của Mỹ, ban có người chỉ huy rõ ràng và phân công theo chức năng: an ninh, y tế, thông tin, hậu cần. Giống mô hình chỉ huy nhiều tầng của Anh, ban tỉnh lo chiến lược và nguồn lực, ban xã lo tổ chức tại địa bàn, còn đội xung kích là lực lượng tác nghiệp. Điểm riêng của Việt Nam là sự tham gia rất sâu của các đoàn thể và trưởng thôn, một mạng lưới có sẵn mà nhiều nước phải dựng từ đầu khi có thiên tai.
Góc nhìn hôm nay: người dân hợp tác thế nào
Hiểu cách ban chỉ huy làm việc giúp mỗi gia đình hợp tác tốt hơn:
- Biết số điện thoại trực ban phòng chống thiên tai của xã, phường mình, thường được thông báo đầu mùa mưa bão.
- Biết điểm sơ tán gần nhà và tuyến đường đến đó.
- Nếu nhà có người cần trợ giúp di chuyển, báo trước cho trưởng thôn hoặc tổ trưởng dân phố để được đưa vào danh sách.
- Khi có lệnh sơ tán, đi sớm và báo lại khi đã đến nơi an toàn.
- Nghe thông tin từ loa xã, kênh chính thức của tỉnh, trước khi tin bài chia sẻ trên mạng.
- Người khoẻ có thể đăng ký tham gia lực lượng xung kích hoặc đội tình nguyện của đoàn thể ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Ai là trưởng ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã?
Trưởng ban thường là chủ tịch uỷ ban nhân dân xã, phường. Các phó ban thường là phó chủ tịch phụ trách lĩnh vực liên quan và chỉ huy trưởng quân sự xã, cùng các uỷ viên từ công an, y tế, thông tin và các đoàn thể.
Phương châm bốn tại chỗ là gì?
Bốn tại chỗ gồm chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ. Phương châm này giúp địa phương tự ứng phó trong những giờ đầu khi cứu trợ bên ngoài chưa vào được.
Lực lượng xung kích phòng chống thiên tai cấp xã là ai?
Đây là lực lượng tại chỗ được lập ở mỗi xã theo luật sửa đổi năm 2020, lấy dân quân làm nòng cốt, cùng công an, đoàn viên thanh niên và người dân khoẻ mạnh. Họ hỗ trợ sơ tán, cứu hộ, gia cố nhà cửa, đê điều khi có thiên tai.
Cấp độ rủi ro thiên tai ở Việt Nam có mấy cấp?
Rủi ro thiên tai được chia thành năm cấp, từ cấp 1 đến cấp 5, mức sau nguy hiểm hơn mức trước. Mỗi cấp gắn với trách nhiệm chỉ huy và những biện pháp ứng phó cụ thể trong phương án của địa phương.
Ban chỉ huy phòng chống thiên tai có còn sau khi có Luật Phòng thủ dân sự?
Công tác phòng chống thiên tai vẫn tiếp tục, nhưng từ năm 2025 việc chỉ đạo được tổ chức lại theo hướng phòng thủ dân sự, và tên gọi ban ở địa phương có thể thay đổi. Muốn biết chính xác, nên xem quyết định kiện toàn của uỷ ban nhân dân xã, phường nơi mình ở.
