Ban tổ chức giải marathon điều phối ngày đua thế nào: từ đo đường đến đích

Một giải marathon được điều phối bởi giám đốc giải (race director) cùng một trung tâm chỉ huy nối bằng bộ đàm với hàng trăm điểm trên đường chạy: vạch xuất phát, các trạm nước, điểm y tế, chốt chặn đường, xe dẫn đầu và xe quét cuối đoàn. Phần lớn công việc diễn ra trước ngày đua hàng tháng, từ đo đường, xin cấm đường tới chia khung giờ xuất phát. Sáng ngày đua, việc của ban tổ chức là giữ cho mấy nghìn người chạy qua 42,195 km đường phố mà thành phố vẫn vận hành được.

Giám đốc giải và bộ máy phía sau

Người chạy chỉ thấy cổng xuất phát và tấm huy chương. Phía sau là một bộ máy chia thành nhiều mảng, mỗi mảng một trưởng nhóm báo cáo về giám đốc giải:

Ngày đua, mọi trưởng mảng nối về một trung tâm chỉ huy. Ở giải nhỏ đó có thể là một chiếc bàn cạnh cổng về đích. Ở giải lớn là một phòng riêng có màn hình theo dõi vị trí xe dẫn đầu và xe quét, số người đã qua từng thảm chip, tình hình thời tiết và các kênh bộ đàm riêng cho y tế, an ninh, hậu cần.

Đo đường: 42,195 km phải đúng từng mét

Cự ly 42,195 km có từ Thế vận hội London 1908 và được chuẩn hoá cho môn marathon từ năm 1921. Muốn kết quả được công nhận, đường chạy phải được đo theo phương pháp chung của World Athletics và hiệp hội các giải đường trường quốc tế AIMS.

Cách đo phổ biến là dùng xe đạp gắn bộ đếm vòng quay bánh xe. Người đo trước hết đạp nhiều lần trên một đoạn chuẩn đã đo bằng thước thép để biết bánh xe quay bao nhiêu lần trên một km, rồi đạp trên đường đua theo đường ngắn nhất mà người chạy có thể đi, tức là cắt sát góc cua. Kết quả được cộng thêm một phần nghìn chiều dài, tức 42 m cho marathon, để chắc chắn đường không bị ngắn. Đường dài hơn một chút thì người chạy chịu thiệt nhẹ; đường ngắn hơn thì thành tích không được công nhận.

Khi đã đo xong, mọi thay đổi trên đường, như một đoạn sửa đường phải đi vòng, đều buộc ban tổ chức tính lại. Đây là lý do giám đốc giải rất sợ những thay đổi phút chót về lộ trình.

Xuất phát theo đợt: chia dòng người từ trước

Năm nghìn người cùng chạy qua một cổng rộng mười mét là một nút cổ chai. Ban tổ chức giải quyết bằng cách chia người chạy thành các khu chờ (corral) theo thành tích dự kiến, và ở giải lớn thì cho xuất phát thành nhiều đợt cách nhau vài phút.

• Chia theo tốc độ: người nhanh đứng trước, người đi bộ kết hợp đứng sau, để không ai phải vượt qua hàng trăm người trong vài km đầu.
• Tách các cự ly: giải có cả 42 km, 21 km, 10 km và 5 km thường cho mỗi cự ly xuất phát giờ khác nhau, có khi ở chỗ khác nhau, để dòng người không dồn vào cùng một đoạn đường cùng lúc.
• Người dẫn tốc: những người chạy đeo cờ hoặc bóng bay ghi mục tiêu thời gian giúp dòng người tự xếp theo nhịp.

Ở Việt Nam, giải marathon thường xuất phát rất sớm, nhiều giải từ khoảng 3 đến 5 giờ sáng, để người chạy cự ly dài tránh nắng và để đường được mở lại trước giờ cao điểm buổi sáng. Giờ xuất phát vì thế là kết quả thương lượng giữa an toàn người chạy và nhịp sống của thành phố.

Cấm đường và mở lại đường: chiếc đồng hồ ngược

Ban tổ chức không chỉ phải xin phép đóng đường mà còn phải cam kết giờ mở lại từng đoạn. Từ đó sinh ra khái niệm thời gian giới hạn (cut-off): ở từng mốc trên đường, người chạy phải qua trước một giờ nhất định. Ai chưa qua thì được mời dừng và lên xe đưa về đích.

Phía sau người chạy cuối cùng là xe quét (sweep). Xe quét đi theo đúng nhịp tốc độ tối thiểu của giải. Khi xe quét đi qua một đoạn, ban tổ chức báo về trung tâm, và đội rào chắn bắt đầu thu dọn để trả đường cho xe cộ. Đoạn đường mở lại theo từng khúc, đuổi theo đuôi giải.

Cut-off thường bị người chạy coi là khắt khe. Nhưng với người điều phối, nó là thứ giữ lời hứa với thành phố. Một giải để đường đóng quá giờ đã hẹn thì năm sau rất khó xin phép lại.

Trạm nước, điểm y tế và tình nguyện viên

Quy định kỹ thuật của World Athletics cho các giải đường trường yêu cầu có nước ở những quãng phù hợp, thường khoảng mỗi 5 km; nhiều giải phong trào bố trí dày hơn, nhất là khi trời nóng. Một trạm nước ở giải lớn có thể cần hàng chục nghìn cốc và vài chục tình nguyện viên. Bàn nước thường kéo dài theo một bên đường để người chạy không phải dừng, có biển báo từ xa để người cần lấy nước tạt vào sớm.

Điểm y tế được đặt dày hơn ở nửa sau đường chạy và gần đích, vì đó là lúc cơ thể người chạy mệt nhất. Ngoài các trạm cố định, nhiều giải dùng đội phản ứng nhanh đi xe đạp hoặc xe máy để tới chỗ có người cần hỗ trợ. Mọi chỉ định chuyên môn thuộc về đội ngũ y tế; ban tổ chức lo cho họ có đường đi, có liên lạc và có chỗ đặt xe.

Tình nguyện viên là lực lượng đông nhất trong ngày đua. Họ cần được phân ca rõ, biết mình báo cho ai, có số điện thoại hay kênh bộ đàm của trưởng khu, và được dặn những việc không nên tự làm, như tự ý chỉ đường tắt hay di chuyển người bị ngã khi chưa có nhân viên y tế.

Thời tiết: quyết định khó nhất của giám đốc giải

Không có lỗi điều phối nào nghiêm trọng bằng việc cho chạy trong điều kiện không an toàn. Nắng nóng và độ ẩm cao là nguy cơ thường gặp nhất. Marathon Chicago năm 2007 đã phải dừng giữa chừng vì nhiệt độ cao bất thường. Sau đó giải này dùng một hệ thống cảnh báo theo màu để báo mức nguy cơ cho người chạy trước và trong ngày đua, và nhiều giải khác đã làm theo.

Các phương án thường được chuẩn bị sẵn trong kế hoạch:

1. Thêm nước, thêm đá, thêm vòi phun sương ở các trạm.
2. Đưa giờ xuất phát sớm hơn hoặc rút ngắn cut-off.
3. Rút ngắn cự ly hoặc huỷ một số cự ly.
4. Dừng giải khi đang diễn ra, kèm kế hoạch thông báo và đưa người chạy về.

Phương án nào được chọn phụ thuộc vào ý kiến bác sĩ trưởng và dự báo thời tiết. Quyết định sẽ dễ hơn nhiều nếu điều kiện để kích hoạt từng phương án đã được viết ra từ trước, thay vì phải tranh luận lúc 3 giờ sáng ở vạch xuất phát.

Về đích: giữ cho dòng người không dừng lại

Khu sau vạch đích là nơi dễ tắc nhất. Người vừa chạy xong muốn dừng ngay, ngồi xuống, chụp ảnh. Nhưng sau họ còn hàng nghìn người đang tới. Ban tổ chức thiết kế khu này thành một đường một chiều: nhận huy chương, nước, đồ ăn, khăn hoặc tấm giữ nhiệt, lấy đồ gửi, rồi ra khu gặp người thân. Tình nguyện viên được dặn nhẹ nhàng nhắc mọi người đi tiếp, trừ người cần hỗ trợ y tế.

Khu gặp người thân thường được chia theo chữ cái hoặc theo số, để người chạy và gia đình hẹn trước một điểm thay vì gọi điện trong đám đông khi sóng điện thoại quá tải.

Góc nhìn hôm nay: hợp tác với một giải chạy ngoài đời

Dù bạn là người chạy, người cổ vũ hay chỉ là người đi đường sáng hôm đó, vài điều nhỏ giúp bộ máy chạy trơn:

• Người chạy: khai thành tích dự kiến trung thực để được xếp đúng khu; đọc kỹ bản đồ, giờ cut-off và vị trí trạm nước; ghi thông tin liên hệ khẩn cấp ở mặt sau số áo.
• Người cổ vũ: đứng sau rào, không băng qua đường chạy khi có người tới, hẹn gặp ở khu gặp người thân thay vì chờ sát vạch đích.
• Người đi đường: xem thông báo phân luồng từ trước, đi theo hướng dẫn của người điều tiết, chấp nhận đi vòng một chút trong vài giờ.

Nếu muốn hiểu nghề từ bên trong, cách nhanh nhất là đăng ký làm tình nguyện viên một giải, nhất là ở trạm nước hoặc khu về đích. Chỉ một buổi sáng là đủ để thấy một giải chạy là bài toán điều phối thế nào.