Một chương trình truyền hình trực tiếp được điều phối từ phòng điều khiển (gallery) cạnh trường quay hoặc trong xe truyền hình lưu động: đạo diễn hình nhìn một bức tường màn hình, chọn máy quay nào lên sóng, còn người chạy bàn trộn hình bấm chuyển, người giữ giờ đếm ngược từng giây và người quản lý trường quay truyền lệnh tới người dẫn bằng tai nghe và bằng tay. Khán giả chỉ thấy một hình ảnh liền mạch; phía sau là hàng chục người nói chuyện qua một hệ thống liên lạc nội bộ theo một kịch bản đã xếp sẵn từng phút.
Phòng điều khiển trông như thế nào
Bước vào phòng điều khiển của một đài truyền hình, thứ đập vào mắt đầu tiên là bức tường màn hình. Mỗi ô là một nguồn hình: từng máy quay trong trường quay, phóng sự đã dựng sẵn, đường truyền từ phóng viên ở hiện trường, đồ hoạ, và hai ô quan trọng nhất là xem trước (preview), hình sắp lên, và phát sóng (program), hình khán giả đang thấy.
Trước bức tường là một dãy bàn, mỗi chỗ ngồi một vai trò. Phòng thường tối, để mắt nhìn màn hình cho rõ. Âm thanh thường được trộn ở một phòng riêng hoặc một góc cách âm, vì người trộn tiếng cần nghe chính xác những gì đang lên sóng mà không lẫn tiếng nói trong phòng.
Ai làm gì trong phòng điều khiển
Tên gọi khác nhau giữa các nước và các đài, nhưng các vai trò cơ bản khá giống nhau:
| Vị trí | Việc chính |
|---|---|
| Đạo diễn hình | Quyết định máy nào lên sóng, khi nào chuyển, khung hình nào; ra lệnh cho máy quay và bàn trộn |
| Biên tập viên chịu trách nhiệm (producer) | Quyết định nội dung: thứ tự tin, cắt bớt mục nào khi thiếu giờ, có thêm tin nóng hay không |
| Người chạy bàn trộn hình | Bấm chuyển nguồn hình theo lệnh đạo diễn: cắt, hoà, chèn hình |
| Trợ lý sản xuất, người giữ giờ | Đếm thời gian từng mục, báo còn bao nhiêu giây, tính giờ chương trình phải kết thúc |
| Kỹ thuật âm thanh | Trộn tiếng micro, nhạc, tiếng phóng sự; mở tắt micro đúng lúc |
| Kỹ thuật hình (chỉnh máy) | Cân màu, độ sáng giữa các máy quay để chuyển cảnh không bị lệch màu |
| Đồ hoạ | Chạy dòng tên, phụ đề, bản đồ, bảng số liệu |
| Phát lại | Chạy phóng sự, đoạn quay sẵn, quay chậm (trong thể thao) |
| Màn nhắc chữ | Cuộn kịch bản trên màn hình gắn trước ống kính theo tốc độ đọc của người dẫn |
Ngoài phòng, trong trường quay, người quản lý trường quay (floor manager) là cánh tay của đạo diễn. Họ đeo tai nghe, nghe mọi lệnh, và truyền tới người dẫn và khách mời bằng tay: giơ ngón tay đếm ngược, chỉ vào máy quay sắp lên, ra hiệu kéo dài hay rút ngắn. Người dẫn không thể vừa nói vừa nghe một phòng đầy người, nên người quản lý trường quay là người phiên dịch lệnh thành cử chỉ.
Kịch bản dàn trang: bản đồ của một buổi phát sóng
Mọi chương trình trực tiếp đều chạy theo một kịch bản dàn trang (rundown), bảng liệt kê từng mục theo thứ tự, mỗi dòng ghi: tên mục, người đọc, nguồn hình (máy quay trường quay hay phóng sự), thời lượng dự kiến, thời lượng thực tế và giờ cộng dồn. Với bản tin thời sự, rundown thay đổi liên tục tới tận phút cuối, và cả phòng nhìn cùng một bản trên màn hình chung để không ai cầm bản cũ.
Cột quan trọng nhất là giờ cộng dồn. Một chương trình truyền hình thường phải kết thúc đúng một thời điểm cố định, vì ngay sau đó là quảng cáo, là chương trình khác, hoặc là đường truyền được nối sang nơi khác. Người giữ giờ liên tục so: chương trình đang chậm hay nhanh bao nhiêu giây so với kế hoạch. Nếu chậm, producer quyết định cắt mục nào. Nếu nhanh, phải có mục dự phòng để lấp.
Những mục "co giãn" được
Người làm trực tiếp lâu năm luôn để sẵn vài thứ có thể co giãn: một tin ngắn có thể bỏ, một đoạn trò chuyện có thể kéo dài hoặc cắt, một đoạn nhạc cuối có thể bắt đầu sớm hoặc muộn. Kết thúc đúng giây không phải là may mắn mà là kết quả của việc cài sẵn chỗ để điều chỉnh.
Lệnh trong phòng: chuẩn bị rồi mới chuyển
Ngôn ngữ trong phòng điều khiển ngắn, đều và có cấu trúc. Một chuỗi lệnh điển hình khi chuyển từ máy quay này sang máy khác:
- Đạo diễn báo trước: "Chuẩn bị máy hai." Người chạy bàn trộn đặt máy hai vào ô xem trước, người quay máy hai kiểm lại khung hình.
- Đạo diễn ra lệnh: "Chuyển máy hai" hoặc "cắt sang hai". Người chạy bàn trộn bấm, máy hai lên sóng.
- Đèn đỏ (tally) trên máy hai bật sáng, báo cho người quay và người dẫn biết máy này đang lên sóng.
Nguyên tắc "chuẩn bị trước, lệnh sau" giống với cách gọi tín hiệu trên sân khấu: không ai được bấm khi chưa nghe báo trước. Lệnh chạy phóng sự cũng vậy: đạo diễn báo người phát lại chuẩn bị, đếm ngược theo thời lượng câu dẫn còn lại của người dẫn, rồi ra lệnh chạy để phóng sự bắt đầu đúng lúc người dẫn vừa dứt lời.
Tai nghe của người dẫn
Người dẫn thường đeo một tai nghe nhỏ nhận tiếng từ phòng điều khiển, có khi nghe được cả tiếng chương trình, chỉ bị ngắt khi producer cần nói. Hệ thống này cho phép báo "còn ba mươi giây" hay "có tin nóng, chuyển sang mục bốn" ngay trong lúc họ đang lên sóng. Kỹ năng nghe lệnh trong tai mà vẫn nói trôi chảy với khán giả là thứ người dẫn trực tiếp phải luyện nhiều năm.
Xe truyền hình lưu động: phòng điều khiển trên bánh xe
Với các sự kiện ngoài trường quay như bóng đá, lễ hội, đua xe, phòng điều khiển được đặt trong xe truyền hình lưu động (xe OB). Một xe lớn mang đủ bức tường màn hình, bàn trộn hình, khu trộn tiếng, khu phát lại. Tuỳ quy mô sự kiện, xe có thể nối với một vài hoặc vài chục máy quay rải khắp sân bằng cáp quang.
Trong thể thao, vai trò phát lại trở nên rất lớn. Nhóm phát lại theo dõi nhiều máy cùng lúc, đánh dấu các khoảnh khắc đáng chú ý, và đưa ra đoạn quay chậm chỉ vài giây sau khi pha bóng diễn ra. Đạo diễn phải quyết định trong tích tắc: chiếu lại ngay hay chờ bóng chết, vì không ai muốn khán giả đang xem quay chậm mà bỏ lỡ một bàn thắng.
Khi mọi thứ trật đường ray
Trực tiếp nghĩa là không có lần quay lại. Những sự cố quen thuộc và cách phòng điều khiển thường xử lý:
- Đường truyền hiện trường mất hình: đạo diễn chuyển ngay về người dẫn trong trường quay, người dẫn nói một câu đệm đã quen, producer quyết định thử nối lại sau hay chuyển mục.
- Phóng sự không chạy: người dẫn được báo qua tai nghe, đọc tóm tắt tin thay cho phóng sự, mục đó được đưa xuống cuối.
- Micro không lên tiếng: kỹ thuật âm thanh chuyển sang micro dự phòng; nhiều người dẫn đeo hai micro chính vì lý do này.
- Khách mời nói quá giờ: người quản lý trường quay ra hiệu cho người dẫn, người dẫn tìm cách khép câu chuyện một cách lịch sự.
Một số chương trình trực tiếp có khách gọi điện vào hoặc phát lời nói không kiểm soát trước được phát qua một độ trễ ngắn vài giây, để phòng điều khiển kịp cắt nếu có lời không phù hợp. Đây là lựa chọn của từng đài, không phải chương trình nào cũng dùng.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ phòng điều khiển
Ai từng tổ chức một buổi phát trực tuyến, một hội nghị có nhiều diễn giả, hay chỉ là một đám cưới có màn chiếu, đều có thể mượn vài thói quen của dân truyền hình:
- Có một bảng rundown chung mà mọi người cùng nhìn, kèm cột thời lượng và giờ cộng dồn.
- Tách người quyết định nội dung và người quyết định hình ảnh khi chương trình phức tạp; một người ôm cả hai dễ bị quá tải.
- Báo trước rồi mới lệnh. "Chuẩn bị video" rồi mới "chạy video".
- Cài sẵn mục co giãn để kết thúc đúng giờ.
- Có một người trên sân khấu đeo tai nghe làm cầu nối với người điều phối.
Muốn xem tận mắt, nhiều đài lớn trên thế giới có tour tham quan trụ sở, và các buổi ghi hình có khán giả tại trường quay là dịp để thấy người quản lý trường quay làm việc. Khi xem một trận bóng, thử để ý những lúc đạo diễn chọn chiếu cầu thủ dự bị, khán đài hay huấn luyện viên: mỗi lần chuyển cảnh là một quyết định của ai đó trong xe truyền hình ngoài sân.
Câu hỏi thường gặp
Đạo diễn hình là gì?
Đạo diễn hình là người trong phòng điều khiển quyết định hình ảnh nào được phát lên sóng trong chương trình trực tiếp hoặc ghi hình nhiều máy. Họ ra lệnh cho người quay và người chạy bàn trộn hình, chọn thời điểm chuyển cảnh và khung hình.
Bàn trộn hình dùng để làm gì?
Bàn trộn hình là thiết bị chọn và chuyển giữa các nguồn hình như máy quay, phóng sự, đồ hoạ. Nó cho phép cắt thẳng, hoà dần hai hình, chèn hình trong hình hay chạy dòng chữ lên trên hình đang phát.
Đèn đỏ trên máy quay có ý nghĩa gì?
Đèn đỏ, gọi là đèn tally, bật khi máy quay đó đang được phát lên sóng. Nó giúp người dẫn biết nên nhìn vào máy nào và giúp người quay biết lúc nào không được di chuyển máy.
Người dẫn chương trình nghe lệnh bằng cách nào?
Người dẫn thường đeo một tai nghe nhỏ nhận tiếng từ phòng điều khiển, để producer báo thời gian hay thay đổi thứ tự. Trong trường quay, người quản lý trường quay còn ra hiệu bằng tay như đếm ngược bằng ngón tay hay chỉ vào máy quay sắp lên.
Xe truyền hình lưu động là gì?
Xe truyền hình lưu động là một phòng điều khiển đặt trên xe tải, dùng cho các sự kiện ngoài trường quay như thể thao, lễ hội. Xe nối với nhiều máy quay ở hiện trường, có đủ bàn trộn hình, khu âm thanh và khu phát lại để làm chương trình trực tiếp.
