Trợ lý đạo diễn thứ nhất (first assistant director, thường gọi tắt là 1st AD) là người điều phối phim trường: lập lịch quay, giữ cho cả đoàn chạy đúng giờ, gọi các bước trước mỗi lần máy chạy và chịu trách nhiệm trực tiếp về an toàn trên trường quay. Đạo diễn lo câu chuyện và diễn xuất; 1st AD lo để mấy chục, có khi vài trăm người, làm đúng việc vào đúng lúc. Trên một phim trường chuyên nghiệp, giọng nói bạn nghe nhiều nhất trong ngày thường không phải của đạo diễn, mà của 1st AD.
Trợ lý đạo diễn không phải là người phụ việc
Cái tên "trợ lý" dễ gây hiểu nhầm. Trong hệ thống làm phim theo kiểu Hollywood và châu Âu, 1st AD không phải là người học việc đứng cạnh đạo diễn, cũng không phải là người sẽ lên làm đạo diễn. Đó là một nghề riêng, gần với quản lý sản xuất hơn là sáng tác. Nhiều 1st AD làm nghề suốt đời và được các đạo diễn lớn mời đi cùng qua nhiều phim.
Ở Việt Nam, phần việc này thường được gọi chung là trợ lý đạo diễn, có khi chia cho trợ lý đạo diễn, thư ký trường quay và người phụ trách sản xuất hiện trường. Các đoàn phim quảng cáo và phim hợp tác quốc tế ngày càng dùng đúng mô hình phòng AD như dưới đây.
Phòng AD: một chuỗi chỉ huy nhỏ
| Vị trí | Việc chính |
|---|---|
| Trợ lý đạo diễn thứ nhất (1st AD) | Lập và giữ lịch quay, điều hành trường quay, gọi lệnh trước khi quay, an toàn |
| Trợ lý đạo diễn thứ hai (2nd AD) | Soạn lịch quay ngày (call sheet), lo diễn viên: giờ đón, hoá trang, phục trang, sẵn sàng ra trường quay |
| Trợ lý thứ hai bổ sung | Ở trên trường quay khi 2nd AD bận lo lịch ngày mai; điều phối diễn viên quần chúng |
| Trợ lý sản xuất, người chạy việc | Giữ các lối đi, chuyển lời nhắn, chặn người qua lại khi máy chạy |
Cả nhóm nối với nhau bằng bộ đàm. Một câu 1st AD nói ở trường quay được lặp lại bởi người đứng ở bãi đỗ xe, ở khu hoá trang, ở góc phố có người đi đường, để cả khu vực cùng biết đang tới bước nào.
Trước khi quay: tách kịch bản và dựng lịch
Việc đầu tiên của 1st AD là tách kịch bản: đọc từng cảnh, liệt kê bối cảnh, ngày hay đêm, nội hay ngoại cảnh, diễn viên nào có mặt, đạo cụ đặc biệt, hiệu ứng, đóng thế, động vật, trẻ em. Từ đó 1st AD sắp các cảnh thành lịch quay, gom theo bối cảnh và lịch diễn viên chứ không theo thứ tự truyện.
Lịch quay là một bài toán nhiều ràng buộc: diễn viên chính chỉ rảnh ba tuần, nhà thuê làm bối cảnh chỉ cho mượn cuối tuần, cảnh bình minh phải quay vào sáng sớm, trẻ em chỉ được làm việc số giờ nhất định theo luật, giữa hai ngày quay đoàn phải được nghỉ đủ một số giờ theo hợp đồng và quy định lao động. Một lịch tốt là lịch có cả phương án dự phòng: nếu trời mưa ngày quay ngoại cảnh, đoàn chuyển sang cảnh nội nào?
Lịch quay ngày
Tối trước mỗi ngày quay, cả đoàn nhận lịch quay ngày (call sheet): giờ có mặt của từng bộ phận và từng diễn viên, địa chỉ bối cảnh, các cảnh sẽ quay theo thứ tự, ghi chú an toàn, dự báo thời tiết, giờ mặt trời mọc và lặn, bệnh viện gần nhất. 2nd AD soạn, 1st AD duyệt. Một lỗi trên lịch quay ngày, như ghi sai giờ đón diễn viên, có thể làm cả đoàn trăm người đứng chờ một tiếng.
Trên trường quay: chuỗi lệnh trước mỗi lần máy chạy
Đây là phần khán giả hay thấy trong phim tài liệu hậu trường. Khi đạo diễn và các bộ phận đã sẵn sàng, 1st AD gọi một chuỗi lệnh gần như cố định. Cách nói khác nhau đôi chút giữa các nước, nhưng thứ tự thường như sau:
- "Chỉnh lần cuối" (last looks): hoá trang, phục trang vào sửa nhanh lần cuối rồi lui ra.
- "Giữ yên" (lock it up): mọi người im lặng, các lối vào bị chặn, người đi đường được nhờ dừng lại.
- "Chạy tiếng": người thu âm bắt đầu ghi, báo lại khi máy đã chạy ổn.
- "Chạy máy": người quay bắt đầu quay, báo lại.
- Đánh bảng: người phụ quay đọc số cảnh, số cú máy, số lần quay và gõ bảng clapper để sau này khớp tiếng với hình.
- "Diễn": lệnh này thuộc về đạo diễn. 1st AD có thể gọi "diễn" cho diễn viên quần chúng ở hậu cảnh trước để không khí phía sau đã chuyển động khi nhân vật chính bắt đầu.
- "Cắt": cũng là lệnh của đạo diễn, hoặc của bất kỳ ai thấy có nguy hiểm.
Sau mỗi lần quay, 1st AD hỏi đạo diễn có quay lại không. Khi đạo diễn hài lòng, 1st AD tuyên bố chuyển sang cú máy tiếp theo, và cả đoàn bắt đầu dời đèn, dời máy. Mỗi lần dời như vậy mất thời gian, nên 1st AD luôn đếm số cú máy còn lại so với số giờ còn lại trong ngày.
Tiếng lóng của nghề
Trong các đoàn phim nói tiếng Anh, cú máy cuối cùng trong ngày được gọi là "martini shot", theo kiểu đùa rằng cú tiếp theo là ly rượu sau giờ làm. Cú máy áp chót được gọi là "Abby Singer", theo tên một trợ lý đạo diễn và nhà quản lý sản xuất truyền hình Mỹ nổi tiếng với thói quen báo trước rằng đoàn sắp xong để mọi người chuẩn bị dọn đồ. Những tiếng lóng này là dấu hiệu rõ nhất cho thấy 1st AD giữ nhịp cả ngày.
An toàn: phần việc không thể giao lại
Trên nhiều phim trường, 1st AD là người chịu trách nhiệm về an toàn trong lúc quay. Trước mỗi cảnh có rủi ro như đóng thế, cháy nổ, xe chạy, quay trên cao, dưới nước hay có vũ khí đạo cụ, 1st AD triệu tập một buổi họp an toàn ngay tại chỗ với mọi người liên quan. Nội dung gồm: cảnh sẽ diễn ra thế nào, ai được đứng đâu, tín hiệu dừng là gì, ai có quyền hô dừng.
Nguyên tắc chung của nghề là bất kỳ ai thấy nguy hiểm đều được quyền hô dừng, và không ai bị trách vì đã dừng nhầm. 1st AD cũng là người dám nói không với đạo diễn hay nhà sản xuất khi cảnh quay chưa an toàn, dù điều đó làm chậm lịch. Những tai nạn đáng tiếc trong lịch sử điện ảnh đã cho thấy cái giá của việc đặt tiến độ lên trên an toàn.
Giữ ngày quay không vỡ
Mỗi ngày quay có một số trang kịch bản phải xong. Đến giữa trưa, 1st AD đã biết đoàn đang nhanh hay chậm. Nếu chậm, họ cùng đạo diễn tìm cách: gộp hai cú máy làm một, bỏ một góc quay phụ, chuyển một cảnh ngắn sang ngày khác. Quyết định cắt gì vẫn thuộc về đạo diễn, nhưng 1st AD là người đưa ra con số và các phương án.
1st AD cũng là người bảo vệ giờ giấc của đoàn: giờ nghỉ ăn, giờ kết thúc, thời gian nghỉ giữa hai ngày. Quay quá giờ liên tục làm người ta mệt, mà người mệt trên phim trường đầy dây điện, đèn nóng và thiết bị nặng là người dễ gặp tai nạn.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ 1st AD
Không cần làm phim mới dùng được cách làm việc của 1st AD. Một buổi chụp ảnh cưới, một buổi quay video cho công ty hay một chương trình văn nghệ trường đều được lợi khi có một người nhận vai điều phối tách khỏi người sáng tạo:
- Có lịch theo từng cảnh, gom theo địa điểm, không theo thứ tự câu chuyện.
- Phát lịch ngày cho mọi người từ tối hôm trước, có giờ có mặt, địa chỉ, số điện thoại người phụ trách.
- Dùng một chuỗi lệnh cố định trước mỗi lần quay để ai cũng biết lúc nào phải im lặng.
- Họp an toàn ngắn trước bất kỳ cảnh nào có độ cao, nước, lửa hay xe chạy.
- Đếm thời gian còn lại so với việc còn lại từ giữa buổi, không phải lúc gần tối.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các phim tài liệu hậu trường đi kèm nhiều bộ phim lớn, nơi 1st AD thường xuất hiện với bộ đàm trên tay. Các khoá học sản xuất phim ở các trường điện ảnh cũng dạy cách tách kịch bản và lập lịch quay như một môn riêng.
Câu hỏi thường gặp
Trợ lý đạo diễn thứ nhất làm gì?
Trợ lý đạo diễn thứ nhất lập lịch quay, điều hành trường quay mỗi ngày, gọi các bước chuẩn bị trước khi máy chạy và chịu trách nhiệm an toàn trên phim trường. Họ giữ cho cả đoàn đúng tiến độ để đạo diễn tập trung vào câu chuyện và diễn xuất.
Call sheet là gì?
Call sheet, hay lịch quay ngày, là tờ lịch phát cho cả đoàn trước mỗi ngày quay. Nó ghi giờ có mặt của từng người, địa điểm, các cảnh sẽ quay, ghi chú an toàn, thời tiết và thông tin liên lạc khẩn cấp.
Ai được hô "cắt" trên phim trường?
Thông thường đạo diễn hô "cắt" khi kết thúc một lần quay. Tuy nhiên, theo nguyên tắc an toàn của nghề, bất kỳ ai thấy có nguy hiểm đều có quyền hô dừng ngay lập tức.
Martini shot là gì?
Martini shot là cách gọi đùa cú máy cuối cùng trong ngày quay ở các đoàn phim nói tiếng Anh. Khi 1st AD báo "martini", cả đoàn hiểu rằng sắp được nghỉ.
Trợ lý đạo diễn có phải sau này sẽ làm đạo diễn?
Không nhất thiết. Ở nhiều nền điện ảnh, trợ lý đạo diễn thứ nhất là một nghề riêng thiên về quản lý và điều phối. Có người chuyển sang làm đạo diễn, nhưng nhiều người chọn làm AD suốt sự nghiệp.
