Điều phối tình nguyện viên sau thiên tai là việc tiếp nhận, phân việc và chăm lo cho những người tự nguyện đến giúp, để sức của họ đi đúng chỗ cần thay vì dồn về một nơi hoặc vô tình gây thêm gánh nặng. Nhật Bản học bài này sau động đất Hanshin – Awaji năm 1995 và từ đó lập "trung tâm tình nguyện thiên tai" ở mỗi địa phương bị ảnh hưởng. Mô hình đó, cùng với kinh nghiệm của Mỹ và New Zealand, cho thấy lòng tốt cần một bàn đăng ký, một danh sách việc và một người trưởng nhóm.
Khi lòng tốt đến cùng một lúc
Người làm cứu trợ có một thuật ngữ cho hiện tượng này: tình nguyện viên tự phát, những người không thuộc tổ chức nào, nghe tin thì lên đường. Sau mỗi trận thiên tai lớn, họ đến rất đông, nhất là vào cuối tuần đầu tiên. Đó là nguồn lực quý. Nhưng nếu không ai tiếp nhận, những chuyện sau dễ xảy ra:
- Xe tình nguyện làm tắc con đường duy nhất mà xe cứu hộ cần dùng.
- Nhiều đoàn cùng đổ về một xã đã lên báo, trong khi xã bên cạnh không ai đến.
- Tình nguyện viên vào khu vực chưa an toàn, bị thương, trở thành người cần cứu.
- Người đến không mang theo đồ ăn, nước, chỗ ngủ, phải chia phần với chính người bị nạn.
- Nhà dân được dọn ba lần, nhà khác chưa ai đụng tới.
Không ai trong số này có ý xấu. Đơn giản là thiếu một đầu mối để nói: hôm nay việc cần làm ở đâu, cần bao nhiêu người, mang theo gì.
Kobe 1995: năm khởi đầu của tình nguyện ở Nhật
Sáng sớm ngày 17 tháng 1 năm 1995, trận động đất Hanshin – Awaji tàn phá thành phố Kobe và vùng lân cận, khiến hơn sáu nghìn người thiệt mạng. Trong năm tiếp theo, theo các con số thường được dẫn ở Nhật, khoảng hơn một triệu lượt người đã đến vùng thiên tai làm tình nguyện, rất nhiều trong số đó là sinh viên và người chưa từng làm công việc cứu trợ. Báo chí Nhật gọi năm 1995 là "năm đầu tiên của tình nguyện".
Cùng với niềm tự hào, Kobe để lại bài học về điều phối. Chính quyền địa phương, vốn cũng bị thiệt hại nặng, không đủ sức tiếp nhận làn sóng người đến giúp. Sự lộn xộn của những tuần đầu thúc đẩy nhiều thay đổi, trong đó có luật về tổ chức phi lợi nhuận năm 1998, và quan trọng nhất là thói quen lập trung tâm tình nguyện thiên tai mỗi khi có thảm hoạ.
Trung tâm tình nguyện thiên tai vận hành thế nào
Ở Nhật, trung tâm này thường do hội đồng phúc lợi xã hội của địa phương, một tổ chức bán công có mặt ở hầu hết các thành phố, thị trấn, đứng ra lập trong vài ngày sau thiên tai. Quy trình mỗi ngày gần như giống nhau ở mọi nơi:
- Thu nhận yêu cầu từ dân: cán bộ đi từng nhà hoặc nhận điện thoại, ghi lại việc cần giúp như xúc bùn, khiêng đồ hỏng, dọn sân, kèm địa chỉ và mô tả.
- Đăng ký tình nguyện viên: mỗi người đến ghi tên, liên lạc, kiểm tra đã có bảo hiểm hoạt động tình nguyện chưa. Ở Nhật, loại bảo hiểm này giá thấp và có thể mua ngay trước khi đi.
- Ghép việc: tình nguyện viên được chia thành nhóm nhỏ, mỗi nhóm có một trưởng nhóm, nhận một tờ phiếu việc ghi rõ địa chỉ, nội dung, số người.
- Phát dụng cụ: xẻng, xô, bao tải, găng tay, có khi cả xe chở.
- Báo cáo cuối ngày: nhóm về trả dụng cụ, báo việc đã xong hay còn dở, phát hiện thêm nhu cầu gì. Phiếu việc chưa xong được chuyển sang ngày hôm sau.
Trung tâm thường công bố mỗi ngày nhận bao nhiêu người, và có hôm từ chối tiếp nhận thêm khi đã đủ. Người Nhật cũng có một quy tắc ngầm được nhắc rất nhiều: tình nguyện viên phải tự túc, tự lo đồ ăn, nước uống, chỗ ngủ và đường đi, không dùng tài nguyên của vùng bị nạn.
Mỹ và New Zealand: hai cách khác
Trung tâm tiếp nhận tình nguyện viên ở Mỹ
Ở Mỹ, hướng dẫn quản lý khẩn cấp khuyến khích chính quyền địa phương lập kế hoạch từ trước cho một "trung tâm tiếp nhận tình nguyện viên" tự phát, kích hoạt khi có thiên tai. Trung tâm làm những việc giống bên Nhật: đăng ký, kiểm tra kỹ năng, hướng dẫn an toàn ngắn, phân việc. Song song là mạng lưới các tổ chức tình nguyện hoạt động trong thiên tai (VOAD), lập ở cấp quốc gia từ năm 1970 sau khi bão Camille năm 1969 cho thấy các tổ chức cứu trợ làm việc trùng lặp. Mạng lưới này họp các nhóm tôn giáo, hội từ thiện, tổ chức dân sự lại với nhau để chia việc.
Đội quân sinh viên ở Christchurch
Khi thành phố Christchurch của New Zealand hứng động đất năm 2010 và năm 2011, đất ở nhiều khu bị hoá lỏng, đẩy lên hàng nghìn tấn bùn cát phủ đường và sân nhà. Một nhóm sinh viên Đại học Canterbury dùng mạng xã hội kêu gọi bạn bè đi xúc bùn giúp dân. Nhóm nhanh chóng lớn lên thành hàng nghìn người, được tổ chức thành ca, có điểm tập trung, có xe đưa đón và danh sách đường phố cần dọn. Về sau nhóm trở thành một tổ chức chính thức tên là Student Volunteer Army. Đây là ví dụ hay được nhắc về một nhóm tự phát biết tự tổ chức theo cách mà cơ quan quản lý khẩn cấp làm việc được cùng.
Những việc tình nguyện viên làm được và không nên làm
| Phù hợp với tình nguyện viên phổ thông | Nên để người có chuyên môn |
|---|---|
| Xúc bùn, dọn đồ hỏng trong nhà đã được xác nhận an toàn | Vào nhà có kết cấu bị hư hại, nghi sắp sập |
| Phân loại, đóng gói hàng cứu trợ tại kho | Đi tìm người mất tích ở khu sạt lở |
| Nấu ăn, phát đồ ở điểm trú dưới sự sắp xếp của ban quản lý | Sửa điện, đấu lại dây trong nhà bị ngập |
| Trò chuyện, trông trẻ, đọc sách cho trẻ tại điểm trú (theo nhóm có người phụ trách) | Hỗ trợ tâm lý chuyên sâu cho người mất người thân |
| Nhập liệu, gọi điện, làm việc hành chính cho trung tâm | Xử lý hoá chất, xác động vật, rác y tế |
Ranh giới không cứng nhắc, nhưng nguyên tắc chung là an toàn của tình nguyện viên đứng trước. Một người bị thương trong lúc giúp là thêm một ca cần cứu, và làm hẹp nguồn lực vốn đã thiếu.
Ở Việt Nam: đoàn từ thiện và đầu mối địa phương
Sau mỗi đợt bão lũ lớn ở miền Trung và miền Bắc, rất nhiều đoàn thiện nguyện từ khắp nơi tìm về vùng bị nạn. Những năm gần đây, chính quyền nhiều tỉnh đã đề nghị các đoàn liên hệ với uỷ ban nhân dân xã hoặc Mặt trận Tổ quốc địa phương trước khi đến, để được hướng dẫn nơi cần hỗ trợ, tránh dồn về một chỗ, và để việc trao quà an toàn cho cả người nhận lẫn người cho. Hội Chữ thập đỏ và các đoàn thanh niên cũng thường đứng ra làm đầu mối tiếp nhận tình nguyện viên dọn dẹp sau lũ.
Nguyên tắc đi giúp hữu ích được rút ra từ nhiều nơi, áp dụng được ở Việt Nam:
- Liên hệ đầu mối địa phương trước khi lên đường, hỏi rõ nơi cần, việc cần.
- Đi theo nhóm, có trưởng nhóm, có danh sách thành viên và số điện thoại.
- Tự túc ăn, uống, ngủ, xăng xe. Không mượn nhà dân đang khó khăn làm chỗ nghỉ.
- Không đi vào vùng nước chảy xiết, khu sạt lở, khu chưa được cho phép.
- Báo lại cho đầu mối khi xong việc, kể cả những nhu cầu chưa ai đáp ứng mà nhóm phát hiện ra.
Góc nhìn hôm nay
Kinh nghiệm Kobe, Christchurch và nhiều nơi khác cùng chỉ ra một điều: tình nguyện viên có ích nhất không phải ở tuần đầu, khi lực lượng chuyên nghiệp còn đang cứu nạn, mà ở những tuần và tháng sau, khi báo chí đã thôi đưa tin nhưng việc dọn dẹp, sửa nhà, chăm người già vẫn còn dài. Người muốn giúp có thể đăng ký với một tổ chức có kinh nghiệm từ trước mùa mưa bão, học một lớp sơ cứu có chứng chỉ, và chuẩn bị tinh thần đi muộn mà ở lâu thay vì đi sớm mà về nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Tình nguyện viên tự phát là gì?
Đó là những người không thuộc tổ chức cứu trợ nào, nghe tin thiên tai thì tự đến giúp. Họ là nguồn lực lớn nhưng cần được tiếp nhận, đăng ký và phân việc để không gây tắc đường, trùng việc hoặc tự gặp nguy hiểm.
Trung tâm tình nguyện thiên tai ở Nhật làm gì?
Trung tâm này thu nhận yêu cầu giúp đỡ từ dân, đăng ký tình nguyện viên, ghép thành nhóm có trưởng nhóm, phát dụng cụ và nhận báo cáo cuối ngày. Nó thường do hội đồng phúc lợi xã hội địa phương lập ngay sau thiên tai.
Vì sao năm 1995 được gọi là năm đầu tiên của tình nguyện ở Nhật?
Sau động đất Hanshin – Awaji tháng 1 năm 1995, hơn một triệu lượt người đã đến vùng bị nạn làm tình nguyện trong năm đó. Làn sóng này thay đổi cách xã hội Nhật nhìn hoạt động tình nguyện và dẫn tới nhiều thay đổi về tổ chức và luật pháp.
Muốn đi tình nguyện vùng lũ cần chuẩn bị gì?
Nên liên hệ uỷ ban nhân dân xã hoặc tổ chức đầu mối ở địa phương trước, đi theo nhóm có trưởng nhóm, tự túc ăn ở và đi lại. Không vào vùng nước chảy xiết hay khu sạt lở, và báo lại cho đầu mối khi xong việc.
Student Volunteer Army là gì?
Đó là nhóm sinh viên Đại học Canterbury ở New Zealand, tự tổ chức đi xúc bùn giúp dân sau động đất Christchurch năm 2010 và 2011. Nhóm lớn lên tới hàng nghìn người và về sau thành một tổ chức tình nguyện chính thức.
