Một sân khấu concert lưu diễn thường được dựng xong trong một ngày nhờ một thứ tự cố định: đánh dấu điểm treo trên trần, kéo palăng và giàn khung lên cao, treo đèn và loa, rồi mới dựng sàn, nhạc cụ và chạy thử âm thanh trước giờ mở cửa. Người điều phối là quản lý sản xuất (production manager) của đoàn, làm việc với đội kỹ thuật địa phương theo một lịch tính từng giờ. Sau đêm diễn, mọi thứ được tháo theo thứ tự ngược lại và xếp lên xe tải đúng chỗ cũ, để sáng hôm sau ở thành phố khác lặp lại từ đầu.
Ai điều phối một đoàn lưu diễn
Một đoàn lưu diễn lớn có hai người đứng đầu hai mảng khác nhau:
- Quản lý đoàn (tour manager): lo con người: lịch đi lại, khách sạn, ăn uống, tiền bạc, giấy tờ, giờ giấc của nghệ sĩ.
- Quản lý sản xuất (production manager): lo phần cứng: sân khấu, đèn, âm thanh, màn hình, xe tải, đội kỹ thuật, an toàn kỹ thuật.
Dưới quản lý sản xuất là các trưởng bộ phận: trưởng đội treo (rigging), trưởng ánh sáng, trưởng âm thanh, trưởng màn hình, quản lý sân khấu concert. Tại mỗi điểm diễn, đoàn còn thuê thêm đội kỹ thuật địa phương: thợ treo, công nhân bốc dỡ, thợ điện, người lái xe nâng. Một buổi sáng dựng sân khấu là lúc hàng chục người lạ phải làm việc ăn khớp với nhau trong vài giờ, và đó là lý do lịch làm việc phải rõ tới từng mốc.
Làm trước: "đi trước" với địa điểm
Nhiều tuần trước ngày diễn, quản lý sản xuất làm việc với địa điểm qua một quy trình mà người trong nghề gọi là "advance", tạm hiểu là chuẩn bị trước. Hai bên trao đổi:
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Trần chịu được bao nhiêu tải, điểm treo ở đâu | Quyết định treo được bao nhiêu đèn, loa, màn hình |
| Cửa bốc dỡ rộng bao nhiêu, xe tải đỗ ở đâu | Xe vào được hay phải trung chuyển, bốc dỡ mất bao lâu |
| Nguồn điện bao nhiêu, ở vị trí nào | Đủ cho đèn, âm thanh, màn hình hay phải mang máy phát |
| Giờ được vào, giờ phải ra, giới hạn tiếng ồn | Đặt khung cho toàn bộ lịch dựng và tháo |
| Số người kỹ thuật địa phương, nghề gì | Bao nhiêu thợ treo, bao nhiêu người bốc dỡ cho từng ca |
Đoàn gửi cho địa điểm yêu cầu kỹ thuật (technical rider), sơ đồ sân khấu, sơ đồ điểm treo, danh sách thiết bị, danh sách kênh âm thanh. Càng làm kỹ bước này, ngày dựng càng ít bất ngờ.
Thứ tự dựng: từ trần xuống sàn
Thứ tự dựng sân khấu trong nhà thi đấu hay sân vận động có mái thường theo nguyên tắc "trên trước, dưới sau". Lý do: khi thợ treo làm việc trên cao, khu vực bên dưới phải trống để an toàn, và thiết bị treo cần được kéo lên trước khi sàn sân khấu chiếm chỗ.
- Đánh dấu điểm treo: đội treo đo đạc và đánh dấu trên sàn vị trí ngay dưới từng điểm treo trên trần.
- Treo điểm: thợ treo trên cao (thường là thợ của địa điểm, quen trần nhà mình) thả dây cáp xuống từng điểm; dưới sàn nối palăng xích điện.
- Lắp giàn khung: ở độ cao ngang người, đội lắp các thanh khung nhôm, gắn đèn, loa, màn hình vào khung trong khi khung còn thấp.
- Kéo lên: palăng kéo cả khung lên độ cao làm việc, thường theo từng nhịp có người hô và theo dõi.
- Sàn sân khấu và cảnh trí: khi phần trên đã xong, sàn sân khấu, bậc, đường dốc, cảnh trí được dựng.
- Nhạc cụ và thiết bị trên sàn: trống, ampli, bàn phím, loa kiểm âm cho nghệ sĩ.
- Kiểm tra: kiểm từng kênh âm thanh, chỉnh đèn, căn hình màn hình, rồi đến lượt nghệ sĩ chạy thử âm thanh.
Ngoài trời, sân khấu thường có mái và giàn khung riêng do một công ty chuyên dựng sân khấu lắp từ một hai ngày trước, sau đó đoàn mới treo thiết bị của mình lên.
Vị trí bàn trộn âm thanh
Bàn trộn âm thanh chính đặt giữa khán phòng, gọi là vị trí trước sân khấu (front of house), để người trộn nghe giống khán giả. Một bàn khác đặt cạnh sân khấu dành cho người trộn tiếng kiểm âm cho nghệ sĩ. Cáp nối hai nơi phải được đi và che chắn trước giờ mở cửa, vì sau đó khu khán giả sẽ kín người.
Xe tải xếp theo thứ tự ngược
Một đoàn lưu diễn lớn chở thiết bị bằng nhiều xe tải. Cách xếp hàng lên xe là một nghệ thuật riêng: thứ gì cần dỡ trước thì phải xếp sau cùng, ở gần cửa. Vì vậy thiết bị treo thường nằm ở cuối xe, còn những thứ như nhạc cụ hay đồ trang trí cảnh nằm sâu hơn.
Mỗi xe có thứ tự vào cửa bốc dỡ, và mỗi kiện hàng thường có nhãn màu theo bộ phận và theo vị trí trên sân khấu: trái, phải, giữa. Công nhân bốc dỡ địa phương chỉ cần nhìn nhãn là biết đẩy kiện đó tới đâu. Thứ tự xếp xe được giữ nguyên suốt cả tour, để đêm nào cũng như đêm nào.
Những đoàn lớn: hai bộ khung "nhảy cóc"
Với những tour sân vận động lớn nhất, sân khấu ngoài trời to đến mức dựng mất nhiều ngày. Cách giải quyết là làm nhiều bộ khung thép giống hệt nhau. Trong khi bộ thứ nhất đang dùng cho buổi diễn ở thành phố này, bộ thứ hai đã được dựng sẵn ở thành phố kế tiếp, bộ thứ ba đang trên đường. Tour 360° của ban nhạc U2 (2009 – 2011) là ví dụ nổi tiếng với ba bộ kết cấu sân khấu lớn thay nhau đi trước. Phần thiết bị đèn, âm thanh, màn hình thì đi theo đoàn và được treo lên bộ khung đã chờ sẵn.
Cách "nhảy cóc" này đòi hỏi nhiều xe, nhiều đội dựng song song, và một lịch điều phối tính bằng tuần thay vì bằng ngày.
An toàn: gió, tải trọng và người trên cao
Sân khấu ngoài trời có mái và giàn treo chịu tác động rất lớn của gió. Sự cố sập kết cấu sân khấu do gió giật tại Hội chợ bang Indiana (Mỹ) năm 2011 đã làm chết người và trở thành bước ngoặt cho ngành. Sau đó, nhiều nơi siết chặt yêu cầu: kế hoạch quản lý kết cấu có ngưỡng gió cụ thể, người theo dõi thời tiết trong suốt sự kiện, và quy trình rõ ràng khi gió vượt ngưỡng: tạm dừng, hạ màn che gió, sơ tán khu trước sân khấu.
Trong nhà, mối quan tâm chính là tải trọng trần và người làm việc trên cao. Mỗi điểm treo có giới hạn tải, và tổng tải phải được tính trước. Khi thợ treo đang làm, khu bên dưới được rào lại, người dưới sàn đội mũ bảo hộ. Người làm nghề hay nhắc rằng một chiếc cờ lê rơi từ độ cao vài chục mét là đủ gây tai nạn nghiêm trọng.
Tháo dỡ: nhanh hơn dựng, nhưng không vội
Khi nghệ sĩ cúi chào lần cuối, đồng hồ tháo dỡ bắt đầu chạy. Tháo dỡ thường nhanh hơn dựng, vì không cần căn chỉnh. Nhạc cụ và thiết bị trên sàn đi trước, sàn sân khấu tháo, khung được hạ xuống, thiết bị được tháo khỏi khung, rồi palăng và dây treo được thu lại cuối cùng. Kiện hàng đi ra cửa theo đúng thứ tự xếp xe.
Đây cũng là lúc dễ xảy ra tai nạn nhất: mọi người đều mệt, đều muốn về sớm. Người điều phối giỏi giữ nhịp đều, không cho phép bỏ bước để nhanh hơn vài phút.
Góc nhìn hôm nay: khán giả cũng là một phần của kế hoạch
Người đi xem concert có thể giúp đêm diễn an toàn và trơn tru hơn bằng vài việc nhỏ:
- Không vượt rào vào khu kỹ thuật, khu cáp, khu bàn trộn âm thanh.
- Không leo lên giàn khung, cột loa hay tháp đèn để quay phim chụp ảnh.
- Theo dõi thông báo của ban tổ chức khi trời có gió mạnh hay giông, và làm theo hướng dẫn tạm dừng hoặc sơ tán.
- Ra về theo luồng được chỉ dẫn; sau buổi diễn, đội tháo dỡ và xe nâng bắt đầu làm việc rất nhanh.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể tìm các phim tài liệu hậu trường tour diễn của các ban nhạc lớn, nơi cảnh dựng sân khấu thường được quay tua nhanh, và các tài liệu hướng dẫn an toàn sự kiện ngoài trời do cơ quan an toàn lao động các nước phát hành.
Câu hỏi thường gặp
Load-in và load-out là gì?
Load-in là quá trình đưa thiết bị vào địa điểm và dựng sân khấu trước buổi diễn. Load-out là quá trình tháo dỡ và đưa thiết bị lên xe sau buổi diễn. Hai từ này được dùng phổ biến trong ngành biểu diễn và sự kiện.
Rigging trong sân khấu là gì?
Rigging là việc treo thiết bị như đèn, loa, màn hình lên trần hoặc lên kết cấu sân khấu bằng dây cáp, palăng và giàn khung. Đây là công việc đòi hỏi tính toán tải trọng và do thợ treo có chuyên môn thực hiện.
Dựng một sân khấu concert mất bao lâu?
Với concert trong nhà thi đấu, đoàn lưu diễn thường dựng xong trong một ngày, từ sáng sớm tới chiều. Với sân khấu ngoài trời lớn ở sân vận động, phần kết cấu có thể mất nhiều ngày, nên các tour lớn dùng nhiều bộ khung thay nhau đi trước.
Quản lý sản xuất và quản lý đoàn khác nhau thế nào?
Quản lý sản xuất chịu trách nhiệm phần kỹ thuật như sân khấu, ánh sáng, âm thanh, xe tải và an toàn kỹ thuật. Quản lý đoàn lo con người, gồm lịch đi lại, chỗ ở, ăn uống, tài chính và giờ giấc của nghệ sĩ và đoàn.
Vì sao bàn trộn âm thanh đặt giữa khán giả?
Người trộn âm thanh cần nghe đúng như khán giả nghe để điều chỉnh. Đặt bàn ở giữa khán phòng giúp họ cảm nhận âm thanh thật của buổi diễn, thay vì tiếng dội ở cạnh sân khấu.
