Trong một chặng đua F1, mỗi đội được điều phối từ pit wall, dãy bàn có mái che sát mép đường pit, nơi trưởng đội, giám đốc thi đấu, kỹ sư chiến thuật và kỹ sư đua của từng xe ngồi nhìn số liệu và ra quyết định. Phía sau họ, một phòng điều hành ở nhà máy của đội cách đó cả nghìn km nhận cùng dữ liệu theo thời gian thực và chạy mô phỏng để đề xuất phương án. Tay đua chỉ nghe một giọng nói qua bộ đàm, giọng của kỹ sư đua, người gom mọi quyết định thành vài câu ngắn mỗi vòng.
Ai ngồi trên pit wall
Mỗi đội có cách chia riêng, nhưng trên pit wall của phần lớn các đội thường có:
| Vị trí | Việc chính trong cuộc đua |
|---|---|
| Trưởng đội | Theo dõi tổng thể, can thiệp khi có quyết định lớn hoặc tranh chấp giữa hai xe của đội |
| Giám đốc thi đấu | Nắm luật, liên lạc với ban điều hành cuộc đua của FIA, xử lý án phạt, khiếu nại |
| Kỹ sư chiến thuật | Theo dõi khoảng cách, độ mòn lốp, thời tiết; đề xuất khi nào vào pit, thay lốp gì |
| Kỹ sư đua (mỗi xe một người) | Người duy nhất thường xuyên nói chuyện với tay đua; truyền chỉ dẫn và nhận phản hồi |
| Kỹ sư hiệu suất, kỹ sư dữ liệu | Theo dõi số liệu xe từng giây, báo các bất thường về động cơ, phanh, nhiệt độ |
Ngay sau lưng pit wall là gara, nơi đội thợ thay lốp chờ lệnh, và các kỹ sư khác ngồi trước màn hình. Tất cả nối với nhau qua hệ thống bộ đàm nội bộ nhiều kênh, giống cách một phòng điều khiển bay hay phòng điều phối khẩn cấp chia kênh theo nhóm.
Phòng điều hành ở nhà máy
Luật F1 giới hạn số nhân sự vận hành mà mỗi đội được mang tới đường đua. Để bù lại, các đội đặt một phần lớn bộ óc của mình ở nhà. Mercedes có phòng điều hành ở Brackley, Red Bull ở Milton Keynes (Anh), Ferrari ở Maranello (Ý). Trong những căn phòng này, hàng chục kỹ sư nhận cùng dòng dữ liệu từ xe như pit wall, chỉ trễ một khoảnh khắc qua đường truyền riêng.
Họ làm những việc cần nhiều người và nhiều máy tính: chạy mô phỏng chiến thuật hàng nghìn lần với các giả định khác nhau, theo dõi xe đối thủ, phân tích độ mòn lốp từ dữ liệu các buổi chạy thử, xem lại hình ảnh để phát hiện hư hỏng. Kết quả được chắt lọc và chuyển lên kỹ sư chiến thuật ở pit wall, người quyết định có đưa lên tiếp hay không.
Cấu trúc này giống mô hình phòng chính và phòng hỗ trợ của trung tâm điều khiển bay: tầng sâu xử lý chi tiết, tầng trên chỉ nhận những gì cần để quyết định.
Một giọng nói tới tay đua
Tay đua lái ở tốc độ trên 300 km/h, chịu lực ép lớn khi phanh và vào cua, và phải tập trung vào xe trước mặt. Mỗi câu nói qua bộ đàm đều chiếm một phần sự chú ý ấy. Vì vậy các đội giữ nguyên tắc: chỉ kỹ sư đua nói chuyện thường xuyên với tay đua, trừ những trường hợp đặc biệt.
Kỹ sư đua chọn thời điểm nói: thường trên đoạn thẳng, không bao giờ giữa một chuỗi cua khó. Câu nói ngắn, dùng những cụm từ đã thống nhất trước. Nhiều đội có những tên mã cho các phương án chiến thuật, như "phương án A, phương án B", để đối thủ nghe được cũng khó đoán, vì liên lạc bộ đàm của đội có thể bị phát lại trên truyền hình.
Câu quen thuộc nhất là "box, box", nghĩa là vào pit ở vòng này. Chữ "box" thường được giải thích là đến từ tiếng Đức, nơi gara đua được gọi là "Box". Câu này được nói gọn, có khi nhắc lại hai lần, để không thể nghe nhầm giữa tiếng gió và tiếng động cơ.
Bài toán chiến thuật: khi nào vào pit
Lốp là biến số lớn nhất trong chiến thuật F1. Pirelli là nhà cung cấp lốp duy nhất từ năm 2011, mang tới mỗi chặng một số loại lốp khô có độ cứng khác nhau. Trong cuộc đua khô ráo, luật buộc mỗi xe dùng ít nhất hai loại lốp khô khác nhau, nghĩa là ai cũng phải vào pit ít nhất một lần. Lốp mềm cho tốc độ cao nhưng mòn nhanh; lốp cứng bền nhưng chậm hơn.
Undercut và overcut
- Undercut: vào pit sớm hơn đối thủ phía trước. Với lốp mới, xe chạy nhanh hơn rõ trong một hai vòng; khi đối thủ vào pit sau, họ có thể ra lại phía sau.
- Overcut: ở lại ngoài đường lâu hơn, hy vọng đường trống phía trước giúp chạy nhanh trong khi đối thủ vừa vào pit đang làm nóng lốp mới.
Cách nào hiệu quả tuỳ đường đua, nhiệt độ mặt đường, độ mòn lốp và vị trí các xe khác. Kỹ sư chiến thuật phải tính cả chuyện xe ra khỏi pit sẽ lọt vào giữa đoàn xe chậm hơn hay không, vì kẹt sau một xe chậm vài vòng có thể xoá sạch lợi thế lốp mới.
Thời gian mất khi vào pit
Một lần vào pit không chỉ là vài giây đứng yên để thay lốp. Xe phải giảm tốc theo giới hạn tốc độ của đường pit, thường là 80 km/h, ở một số đường đua hẹp như Monaco thấp hơn, chạy hết chiều dài đường pit rồi nhập lại đường đua. Tổng thời gian mất so với việc chạy thẳng thường khoảng hai mươi giây, khác nhau tuỳ đường đua. Con số này là đầu vào quan trọng nhất trong mọi phép tính chiến thuật.
Xe an toàn và xe an toàn ảo: cơ hội trời cho
Khi có sự cố trên đường, ban điều hành cuộc đua có thể đưa xe an toàn ra dẫn đoàn đi chậm, hoặc bật chế độ xe an toàn ảo, khi mọi tay đua phải giữ tốc độ dưới mức quy định trên toàn đường mà không cần xe dẫn. Chế độ xe an toàn ảo được đưa vào từ mùa giải 2015, sau tai nạn của tay đua Jules Bianchi ở chặng Nhật Bản năm 2014 khi xe của anh đâm vào một xe cẩu đang làm việc bên đường. Anh qua đời năm 2015.
Với kỹ sư chiến thuật, những lúc này là cơ hội: cả đoàn đang chạy chậm nên vào pit mất ít thời gian hơn bình thường. Quyết định vào pit hay không phải đưa ra trong vài giây, trước khi xe tới lối vào pit. Đó là lúc phòng điều hành ở nhà máy, pit wall và kỹ sư đua phải nói cùng một giọng, và đội thợ trong gara phải có bộ lốp sẵn sàng.
Ban điều hành cuộc đua: tầng điều phối trên các đội
Trên tất cả các đội là ban điều hành cuộc đua của FIA, đứng đầu là giám đốc cuộc đua, làm việc trong phòng điều hành cuộc đua của đường đua. Họ theo dõi hình ảnh từ hàng chục máy quay quanh đường, liên lạc với các trạm cờ hiệu, quyết định khi nào phất cờ vàng, khi nào đưa xe an toàn, khi nào dừng cuộc đua bằng cờ đỏ. Các trọng tài xem xét va chạm và quyết định án phạt.
Dọc đường đua, các nhân viên trạm cờ (marshal), phần lớn là người tình nguyện đã qua đào tạo, là mắt và tay của ban điều hành. Họ phất cờ báo nguy hiểm, dọn mảnh vỡ, hỗ trợ đưa xe hỏng ra khỏi đường. Ngày nay nhiều đường đua còn có bảng đèn điện tử bổ sung cho cờ, nhưng cờ cầm tay vẫn được giữ như một lớp dự phòng.
Góc nhìn hôm nay: xem F1 như xem một phòng điều phối
Hiểu cách pit wall làm việc khiến việc xem F1 thú vị hơn nhiều. Vài điều để để ý trong lần xem tới:
- Khi một đội gọi xe vào pit sớm, xem xe đối thủ phía trước có đáp lại ngay ở vòng sau không. Đó là cuộc đấu undercut.
- Khi có xe an toàn ảo, đếm xem bao nhiêu xe vào pit ngay và đội nào chọn ở lại.
- Nghe các đoạn bộ đàm được phát lại: chú ý độ ngắn của câu nói và lúc kỹ sư đua chọn để nói.
- Để ý cờ hiệu và bảng đèn quanh đường: chúng cho biết ban điều hành đang nhìn thấy gì.
Người đi xem trực tiếp có thể đăng ký tour đường pit ở những chặng mở cho khán giả, hoặc ghé các bảo tàng của đội và hãng xe như bảo tàng Ferrari ở Maranello. Phim tài liệu nhiều tập về hậu trường các mùa giải gần đây cũng có nhiều cảnh bên trong pit wall và phòng điều hành ở nhà máy.
Câu hỏi thường gặp
Pit wall trong F1 là gì?
Pit wall là dãy bàn có mái che nằm giữa đường pit và đường đua, nơi trưởng đội, kỹ sư chiến thuật và kỹ sư đua theo dõi số liệu và ra quyết định trong cuộc đua. Đây là trung tâm điều phối của mỗi đội tại đường đua.
"Box, box" nghĩa là gì?
"Box, box" là lệnh kỹ sư đua báo tay đua vào pit ở vòng này. Chữ "box" thường được giải thích là đến từ tiếng Đức chỉ gara đua, và được nhắc lại hai lần để không bị nghe nhầm.
Undercut trong F1 là gì?
Undercut là chiến thuật vào pit sớm hơn đối thủ phía trước để tận dụng tốc độ của lốp mới trong vài vòng. Khi đối thủ vào pit sau đó, xe dùng undercut có thể đã vượt lên.
Vì sao F1 phải vào pit ít nhất một lần?
Trong cuộc đua khô ráo, luật buộc mỗi xe dùng ít nhất hai loại lốp khô khác nhau. Vì vậy xe phải vào pit ít nhất một lần để thay sang loại lốp còn lại.
Xe an toàn ảo là gì?
Xe an toàn ảo là chế độ buộc mọi tay đua giảm tốc độ dưới mức quy định trên toàn đường mà không cần xe dẫn đoàn. Nó được dùng từ năm 2015 để bảo vệ nhân viên làm việc bên đường khi có sự cố.
