Sơ tán dân trước bão: ai quyết định, ai đi báo tin và bài học Bangladesh

Sơ tán dân trước bão là một quyết định của chính quyền, thường do người đứng đầu chính quyền cấp tỉnh hoặc cấp xã ban hành, dựa trên dự báo của cơ quan khí tượng và bản đồ vùng nguy hiểm đã vẽ sẵn. Nhưng quyết định chỉ là phần nhỏ. Phần lớn công việc nằm ở mạng lưới người đi báo tin, phương tiện chở người, điểm trú an toàn và lịch tính ngược từ giờ bão vào. Câu chuyện của Bangladesh và bang Odisha của Ấn Độ cho thấy tổ chức tốt có thể thay đổi số phận của cả một vùng ven biển.

Bài toán ngược chiều thời gian

Người làm sơ tán không bắt đầu từ hôm nay. Họ bắt đầu từ thời điểm gió mạnh và nước dâng đến, rồi tính lùi lại.

• Giờ nguy hiểm: lúc gió mạnh cấp nguy hiểm hoặc nước dâng bắt đầu ập vào. Sau thời điểm này, xe không chạy được, người ra đường là gặp nạn.
• Thời gian sơ tán cần có: tổng thời gian để báo tin, để người dân thu xếp, để xe chạy hết các chuyến, để mọi người vào nơi trú. Người trong nghề gọi là "thời gian giải toả". Một xã nhỏ có thể chỉ cần vài giờ. Một thành phố ven biển lớn có thể cần hơn một ngày.
• Giờ ra quyết định: bằng giờ nguy hiểm trừ đi thời gian giải toả, trừ thêm một khoảng dự phòng.

Cái khó là ở giờ ra quyết định, dự báo bão vẫn còn sai số. Bão có thể đổi hướng, mạnh lên hoặc yếu đi. Ra lệnh sớm thì có nguy cơ sơ tán hàng chục nghìn người "vô ích", tốn kém và làm dân mất lòng tin lần sau. Ra lệnh muộn thì không đủ thời gian. Không có công thức hoàn hảo. Người quyết định phải chấp nhận rằng một số lần sơ tán sẽ hoá ra không cần, và giải thích điều đó cho dân một cách thẳng thắn.

Bản đồ vùng sơ tán vẽ từ trước

Không ai quyết định sơ tán ai vào lúc nửa đêm khi bão sắp vào. Các vùng hay có bão chuẩn bị bản đồ từ trước, dựa trên các yếu tố:

• Nước dâng do bão: thường là thứ gây chết người nhiều nhất ở vùng ven biển thấp, nhiều hơn cả gió. Bản đồ vẽ vùng ngập theo từng cấp bão.
• Loại nhà: nhà tạm, nhà mái tôn, chòi canh đầm, lồng bè trên biển luôn được ưu tiên sơ tán trước.
• Địa hình: khu ven sông, cửa sông, sườn đồi có nguy cơ sạt lở.
• Người cần trợ giúp: người già sống một mình, người khuyết tật, bệnh nhân nằm liệt, trẻ nhỏ. Danh sách này nên có tên, địa chỉ và người phụ trách từng hộ.

Mỗi vùng được gắn với một điểm trú cụ thể và một tuyến đường đi. Khi có lệnh, cán bộ chỉ cần nói "vùng A sơ tán", người dân vùng A biết mình phải đi đâu.

Bangladesh: từ thảm hoạ 1970 đến mạng lưới tình nguyện viên

Tháng 11 năm 1970, một cơn bão xoáy rất mạnh đổ bộ vào vùng châu thổ ven biển của nơi khi ấy là Đông Pakistan, nay là Bangladesh. Nước dâng tràn qua các đảo phù sa thấp. Ước tính số người thiệt mạng dao động trong khoảng vài trăm nghìn, khiến đây trở thành một trong những thảm hoạ bão chết chóc nhất từng được ghi nhận. Phần lớn nạn nhân không nhận được cảnh báo, hoặc nhận được mà không có chỗ nào để chạy.

Năm 1972, chính phủ Bangladesh cùng Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Bangladesh lập Chương trình chuẩn bị ứng phó bão xoáy (Cyclone Preparedness Programme, CPP). Cách tổ chức của CPP đáng học:

• Tình nguyện viên ở từng làng, chia thành nhóm nhỏ, mỗi nhóm có người lo báo tin, người lo sơ tán, người lo sơ cứu, người lo cứu hộ. Lực lượng này đến nay lên tới hàng chục nghìn người, cả nam lẫn nữ.
• Chuỗi truyền tin từ cơ quan khí tượng xuống trụ sở chương trình, xuống trạm vùng, rồi xuống từng nhóm làng bằng vô tuyến.
• Báo tin tận nơi: tình nguyện viên đi khắp xóm với loa cầm tay, còi, và treo cờ hiệu tại các điểm trong làng. Số cờ treo cho biết mức nguy hiểm, nên người không nghe được loa vẫn nhìn thấy.
• Nhà trú bão: những toà nhà kiên cố, nền cao, ngày thường làm trường học hoặc nơi sinh hoạt cộng đồng. Số lượng nhà trú tăng lên rất nhiều qua các thập niên.

Kết quả được thấy rõ qua các cơn bão sau đó. Năm 1991, một cơn bão mạnh khác vẫn gây thiệt hại nhân mạng rất lớn. Nhưng tới những cơn bão của thập niên 2000 và 2010, dù cường độ tương đương, số người thiệt mạng giảm xuống còn một phần nhỏ, trong khi số người được sơ tán lên tới hàng triệu. Các nhà nghiên cứu thường dẫn Bangladesh làm ví dụ cho việc đầu tư vào tổ chức cộng đồng có thể cứu nhiều người hơn bất kỳ công trình đơn lẻ nào.

Odisha: bài học được học trong 14 năm

Năm 1999, một cơn siêu bão đổ bộ vào bang Odisha, miền đông Ấn Độ, gây thiệt mạng khoảng mười nghìn người. Cùng năm đó, bang lập Cơ quan quản lý thiên tai bang Odisha, một trong những cơ quan đầu tiên kiểu này ở Ấn Độ. Trong những năm tiếp theo, bang xây nhà trú bão đa năng ở các làng ven biển, lập đội ứng phó nhanh, và luyện cho cán bộ cấp làng quy trình sơ tán.

Tháng 10 năm 2013, bão Phailin, một cơn bão có sức gió tương đương, đổ bộ gần như cùng vùng bờ biển. Lần này, chính quyền Odisha và bang lân cận sơ tán khoảng gần một triệu người trong những ngày trước khi bão vào. Số người thiệt mạng được ghi nhận chỉ tính bằng hàng chục. Liên Hợp Quốc và giới nghiên cứu nhiều lần dẫn lại sự tương phản giữa năm 1999 và năm 2013.

Odisha cho thấy ba yếu tố quyết định:

1. Tin vào dự báo và ra quyết định sớm, kể cả khi còn sai số.
2. Có sẵn chỗ để đi: dân không chịu rời nhà nếu không biết sẽ ở đâu.
3. Người báo tin là người dân tin: cán bộ làng, tình nguyện viên quen mặt, chứ không chỉ thông báo trên truyền hình.

Ai làm gì trong một lần sơ tán

Ở một số bang của Mỹ, khi sơ tán thành phố lớn trước bão, người ta còn cho tất cả làn của đường cao tốc chạy cùng một chiều ra khỏi vùng nguy hiểm, gọi là đổi chiều làn đường. Biện pháp này cần chuẩn bị rất kỹ từ trước, từ rào chắn đến người đứng ở từng nút giao.

Ở Việt Nam, Luật Phòng, chống thiên tai trao cho chủ tịch uỷ ban nhân dân các cấp quyền quyết định sơ tán người dân khỏi vùng nguy hiểm, kể cả cưỡng chế sơ tán khi người dân không chấp hành. Mỗi mùa bão, hình ảnh lực lượng địa phương đưa người dân lồng bè, chòi canh đầm vào bờ là quen thuộc ở các tỉnh ven biển miền Trung.

Vì sao người dân không chịu đi

Lý do người dân ở lại nhà thường không phải là chủ quan. Các khảo sát sau bão ở nhiều nước gặp lại những lý do sau:

• Lo mất trộm tài sản, gia súc, thuyền, lồng bè.
• Không có phương tiện hoặc không có người giúp đưa người già đi.
• Không muốn bỏ lại vật nuôi.
• Lần trước đi mà bão không vào, nên lần này nghĩ cũng vậy.
• Không biết điểm trú ở đâu, hoặc nghe nói điểm trú quá chật.

Mỗi lý do có một lời giải tổ chức: giữ an ninh khu dân cư, xe chở người theo danh sách, điểm trú chấp nhận vật nuôi, giải thích rõ vì sao lần trước sơ tán là đúng dù bão lệch hướng.

Góc nhìn hôm nay: người dân hợp tác thế nào

Với người sống ở vùng hay có bão, mấy việc nhỏ giúp người làm sơ tán rất nhiều: biết trước nhà mình thuộc vùng nào và điểm trú nào, báo trước cho cán bộ thôn nếu trong nhà có người cần trợ giúp di chuyển, đi sớm khi có lệnh thay vì chờ tới phút cuối, và báo lại khi đã đến nơi an toàn để người làm danh sách khỏi phải đi tìm. Danh sách gọn trong một trang giấy dán trên tủ lạnh có ích hơn mọi lời khuyên chung chung.