Bão Katrina đổ bộ vào bờ vịnh Mexico của Mỹ cuối tháng 8 năm 2005, làm vỡ hệ thống đê ở New Orleans, ngập khoảng bốn phần năm thành phố và khiến khoảng 1.800 người thiệt mạng. Các cuộc điều tra sau đó đều đi tới một kết luận: nhiều cái chết và khổ cực không đến từ sức gió, mà đến từ chỗ đứt gãy trong điều phối giữa các cấp chính quyền, các lực lượng và các tổ chức. Katrina trở thành ca nghiên cứu kinh điển của nghề quản lý khẩn cấp.
Diễn biến tóm tắt
- Cuối tháng 8 năm 2005: Katrina đi qua miền nam Florida rồi mạnh lên rất nhanh trên vịnh Mexico ấm.
- Ngày 28 tháng 8: Thành phố New Orleans ban lệnh sơ tán bắt buộc. Phần lớn cư dân có xe đã rời đi. Hàng chục nghìn người không có phương tiện hoặc không thể đi ở lại.
- Ngày 29 tháng 8: Bão đổ bộ vào bờ biển Louisiana rồi Mississippi. Nước dâng tàn phá các thị trấn ven biển Mississippi. Ở New Orleans, nhiều đoạn đê và tường chắn lũ dọc các kênh bị vỡ, nước tràn vào những khu thấp hơn mực nước biển.
- Những ngày sau: Hàng chục nghìn người mắc kẹt trên mái nhà, trong sân vận động Superdome và trung tâm hội nghị thành phố, trong khi xe cứu trợ khó vào được.
- Đầu tháng 9: Việc sơ tán người ra khỏi thành phố bằng xe buýt và máy bay mới được tổ chức trên quy mô lớn.
Con số thiệt mạng thường được dẫn là khoảng 1.800 người trên nhiều bang, phần lớn ở Louisiana. Nhiều người thiệt mạng là người cao tuổi. Thiệt hại vật chất thuộc hàng lớn nhất trong lịch sử thiên tai nước Mỹ.
Đã có người diễn tập đúng kịch bản này
Một chi tiết hay được nhắc: tháng 7 năm 2004, hơn một năm trước Katrina, các cơ quan liên bang và bang Louisiana đã tổ chức một cuộc diễn tập trên bàn với một cơn bão giả định tên là "Pam". Kịch bản giả định nước tràn vào New Orleans, hàng trăm nghìn người cần giúp, hàng chục nghìn người mắc kẹt. Cuộc diễn tập nhận diện nhiều vấn đề sau này xảy ra thật: vận chuyển người không có xe, nơi trú sau bão, nguồn cung y tế. Nhưng nhiều kế hoạch được đề xuất từ đó chưa kịp hoàn thiện và tập luyện khi Katrina đến.
Bài học ở đây không phải là diễn tập vô ích. Ngược lại, diễn tập đã chỉ đúng chỗ yếu. Vấn đề là khoảng cách giữa "biết chỗ yếu" và "sửa xong chỗ yếu" cần thời gian, tiền và người theo đến cùng.
Năm chỗ đứt gãy trong điều phối
Báo cáo của uỷ ban đặc biệt Hạ viện Mỹ công bố tháng 2 năm 2006, mang tên "A Failure of Initiative", cùng báo cáo rút kinh nghiệm của Nhà Trắng cùng năm, liệt kê nhiều vấn đề. Có thể gom thành năm nhóm.
1. Không ai thấy toàn cảnh
Trong những giờ quan trọng sau khi đê vỡ, các trung tâm điều hành ở cấp thành phố, bang và liên bang có những bức tranh tình hình khác nhau. Có lúc tin đê vỡ đến chậm hoặc bị hiểu thấp đi. Những tin đồn chưa kiểm chứng về tình trạng hỗn loạn lại lan nhanh, ảnh hưởng tới quyết định đưa lực lượng vào.
2. Liên lạc sập
Trạm phát sóng, tổng đài khẩn cấp, mạng điện thoại di động ở nhiều nơi tê liệt vì mất điện và ngập. Các lực lượng từ nhiều nơi đến dùng bộ đàm không nói chuyện được với nhau. Người chỉ huy không liên lạc được với đơn vị của mình.
3. Không rõ ai dẫn dắt
Mỹ vừa ban hành Kế hoạch ứng phó quốc gia chưa đầy một năm. Các cơ quan còn chưa quen với vai trò của nhau trong khung mới. Ranh giới trách nhiệm giữa thành phố, bang và liên bang, giữa lực lượng dân sự và Vệ binh quốc gia, không được hiểu giống nhau ở mọi nơi.
4. Sơ tán bỏ sót người không có xe
Kế hoạch sơ tán chủ yếu dựa vào xe cá nhân. Những người nghèo, người già, người bệnh, người không có xe là nhóm ở lại nhiều nhất. Superdome được mở làm "nơi trú cuối cùng", nhưng việc cung cấp nước, thực phẩm và vệ sinh cho hàng chục nghìn người trong nhiều ngày vượt quá chuẩn bị. Một số bệnh viện và nhà dưỡng lão không có phương án sơ tán đủ cho bệnh nhân nằm liệt.
5. Nguồn lực có mà không tới nơi
Hàng cứu trợ, xe buýt, đội y tế được nhiều bang, nhiều tổ chức gửi đến, nhưng hệ thống theo dõi yêu cầu và giao nhận bị quá tải. Có những đoàn chờ nhiều ngày ở điểm tập kết không nhận được chỉ thị.
Những điểm sáng không nên quên
Katrina không chỉ là chuyện thất bại. Một số mắt xích chạy tốt và được nghiên cứu kỹ không kém.
- Tuần duyên Mỹ được ghi nhận đã cứu và sơ tán hơn ba mươi nghìn người, nhờ văn hoá giao quyền cho chỉ huy cấp dưới tự quyết định mà không phải chờ lệnh, cùng việc đưa máy bay, tàu vào vị trí từ trước khi bão tới.
- Hiệp ước hỗ trợ lẫn nhau giữa các bang (EMAC) cho phép bang này gửi người và thiết bị sang bang kia nhanh, với thủ tục pháp lý đã ký sẵn. Đợt Katrina là lần huy động lớn nhất của hiệp ước từ trước tới lúc đó.
- Người dân tự cứu nhau: rất nhiều người mắc kẹt được chính hàng xóm và những người có thuyền nhỏ đưa ra. Họ được báo chí gọi là "Hạm đội Cajun".
- Các thành phố tiếp nhận như Houston đã mở sân vận động, trung tâm hội nghị cho hàng chục nghìn người sơ tán, với sự phối hợp của chính quyền, Chữ thập đỏ và các nhóm tôn giáo.
Những thay đổi sau Katrina
| Lĩnh vực | Thay đổi chính |
|---|---|
| Luật | Luật Cải tổ quản lý khẩn cấp sau Katrina năm 2006 tổ chức lại FEMA, tăng quyền và yêu cầu chuyên môn với lãnh đạo cơ quan này |
| Khung ứng phó | Kế hoạch ứng phó quốc gia được thay bằng Khung ứng phó quốc gia (2008), viết rõ hơn vai trò từng cấp |
| Vật nuôi | Luật PETS năm 2006 yêu cầu kế hoạch sơ tán ở các bang, địa phương tính đến vật nuôi và động vật hỗ trợ, vì nhiều người đã không chịu sơ tán khi phải bỏ vật nuôi lại |
| Người không có xe | Nhiều thành phố ven biển lập kế hoạch sơ tán bằng xe buýt có điểm đón cố định cho người không có phương tiện |
| Đê điều | Hệ thống chống lũ quanh New Orleans được xây dựng lại với quy mô lớn hơn |
| Bệnh viện | Tiêu chuẩn chuẩn bị khẩn cấp với bệnh viện, nhà dưỡng lão được siết lại, nhất là phương án sơ tán bệnh nhân và nguồn điện dự phòng |
Bài học dùng được ở mọi nơi
Không cần sống ở Mỹ mới rút được bài học từ Katrina. Những điều sau lặp lại ở rất nhiều thảm hoạ khác:
- Kế hoạch sơ tán phải bắt đầu từ người yếu nhất: người không có xe, người nằm liệt, người không nghe được loa. Kế hoạch tốt cho người khoẻ có xe là kế hoạch dễ nhất, và cũng ít quan trọng nhất.
- Liên lạc dự phòng không phải xa xỉ. Khi mạng sập, cần biết trước ai liên lạc với ai bằng gì.
- Tin đồn lan nhanh hơn tin thật. Trung tâm điều hành phải kiểm chứng trước khi ra quyết định dựa trên một tin gây sốc.
- Giao quyền cho cấp dưới khi cấp trên mất liên lạc, với mục tiêu đã thống nhất từ trước.
- Diễn tập phải đi kèm sửa chữa. Một danh sách điểm yếu không ai theo đến cùng thì chỉ là tài liệu nằm trong tủ.
Góc nhìn hôm nay
Hơn hai mươi năm sau, Katrina vẫn được dạy trong hầu hết các khoá quản lý khẩn cấp. New Orleans có các điểm tưởng niệm nạn nhân, và Bảo tàng Bang Louisiana có một trưng bày về bão Katrina đặt trong toà nhà Presbytère ở khu phố Pháp, kể lại thảm hoạ qua hiện vật và lời kể của người dân. Người muốn đọc kỹ có thể tìm toàn văn báo cáo của Hạ viện năm 2006 và báo cáo rút kinh nghiệm của Nhà Trắng, cả hai đều được công bố công khai. Khi đọc, nên giữ sự tỉnh táo: mục đích của những tài liệu ấy là để lần sau làm tốt hơn, không phải để tìm một người đổ lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Bão Katrina xảy ra năm nào?
Bão Katrina đổ bộ vào bờ vịnh Mexico của Mỹ ngày 29 tháng 8 năm 2005, gây thiệt hại nặng nhất ở Louisiana và Mississippi. Thành phố New Orleans bị ngập khoảng bốn phần năm diện tích sau khi đê vỡ.
Bão Katrina làm bao nhiêu người chết?
Con số thường được dẫn là khoảng 1.800 người thiệt mạng trên nhiều bang, phần lớn ở Louisiana. Nhiều nạn nhân là người cao tuổi và người không thể tự sơ tán.
Vì sao ứng phó bão Katrina bị coi là thất bại?
Các cuộc điều tra chỉ ra nhiều lỗi điều phối: thiếu bức tranh tình hình chung, liên lạc sập, không rõ ai dẫn dắt giữa các cấp, kế hoạch sơ tán bỏ sót người không có xe, và nguồn lực có nhưng không đến được nơi cần.
Diễn tập bão Pam là gì?
Đó là cuộc diễn tập trên bàn năm 2004 ở Louisiana, giả định một cơn bão làm ngập New Orleans. Cuộc diễn tập đã chỉ ra nhiều vấn đề xảy ra thật năm 2005, nhưng nhiều kế hoạch đề xuất chưa kịp hoàn thiện trước khi Katrina đến.
Sau Katrina nước Mỹ đã thay đổi gì?
Mỹ ban hành Luật Cải tổ quản lý khẩn cấp năm 2006, Luật PETS về vật nuôi khi sơ tán, thay kế hoạch ứng phó quốc gia bằng Khung ứng phó quốc gia, xây lại hệ thống đê quanh New Orleans và siết tiêu chuẩn chuẩn bị khẩn cấp cho bệnh viện.
